Kategorik Veri Dağılımları Konu Anlatımı
Kategorik veri dağılımları, verilerin gruplara veya sınıflara ayrılması ve bu gruplardaki dağılımlarının incelenmesidir. Bu konu, veriler üzerinde anlamlı yorumlar yapabilmek ve veriye dayalı kararlar verebilmek için oldukça önemlidir.
Kategorik Veri Nedir?
Kategorik veri, gözlemlerin sayı olarak ölçülmediği, belirli gruplara veya sınıflara ait olduğu veri türüdür. Örneğin, en sevilen meyve türleri (elma, muz, portakal), sınıftaki öğrencilerin en sevdiği renkler (kırmızı, mavi, yeşil) gibi veriler kategorik veridir. Bu tür verilerde genellikle her kategoriye ait sıklık (kaç kez seçildiği gibi) belirtilir.
Kategorik Veriyle Araştırma Soru ve Planı
Bir problemi çözmek veya bir durumu incelemek için önce kategorik veriyi içeren bir araştırma sorusu oluşturmak gerekir. Örneğin: 'Sınıfımızda en çok hangi kitap türü okunuyor?' gibi. Daha sonra bu soruya uygun veri toplama yöntemleri seçilir. Anket yaparak, gözlem yaparak ya da hazır verilerden bilgi toplayarak araştırma yapılabilir. Veri toplamak için kullanılacak sorular net ve anlaşılır olmalıdır.
Veri Toplama ve Görselleştirme
Toplanan veriler kolayca anlamlandırılabilmesi için çeşitli görselleştirme araçlarıyla gösterilir. Bunlar sıklık tablosu, sütun grafiği, daire grafiği ve nokta grafiğidir. Hangi görsel aracın seçileceği, verinin yapısına ve karşılaştırma yapmak isteyip istemediğimize bağlıdır. Örneğin, kategorilerin toplamını ve oranlarını görmek için daire grafiği, sayıları karşılaştırmak için sütun grafiği kullanılabilir.
Veri Analizi ve Sonuç Çıkarma
Görselleştirilen veriler incelenerek soruya cevap verilir ve yorum yapılır. Hangi kategori daha çok tercih edilmiş, hangileri daha az seçilmiş bunlar bulunur. Veriye dayalı karar verirken mantıklı ve gerekçeli değerlendirmeler yapılır. Gerektiğinde araştırma adımlarının tekrarlanması veya geliştirilmesi de gerekebilir.
Başka Kişilerin Verilerini Yorumlama
Başka kişiler tarafından oluşturulan kategorik verileri inceleyerek, yapılan yorumların mantıklı olup olmadığını kontrol ederiz. Sonuçların veriye dayalı olup olmadığını tartışabiliriz. Eğer yanlış veya eksik bir yorum yapılmışsa bunu gösteririz; doğruysa da neden doğru olduğunu açıklarız.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir sınıfta öğrencilere en sevdikleri spor sorulmuş ve şu sonuçlar alınmıştır: futbol (10 kişi), basketbol (7 kişi), voleybol (5 kişi), yüzme (3 kişi). En çok tercih edilen spor nedir?
Verileri inceleriz: futbol 10, basketbol 7, voleybol 5, yüzme 3 kişi tarafından seçilmiş. En çok seçilen spor 10 kişi ile futboldur.
Örnek 2. Bir öğrencinin yaptığı ankette 20 kişiye en sevdikleri dondurma sorulmuş, şu sonuçlar elde edilmiştir: çilekli (9), kakaolu (4), vanilyalı (7). Sütun grafiği mi, daire grafiği mi daha uygun olur?
Tüm veriler üç kategoride ve toplam miktar (20) küçük; yüzde oranlarını görmek önemli ise daire grafiği daha uygundur. Ancak hangi kategorinin daha fazla olduğunu hızlıca karşılaştırmak istiyorsak sütun grafiği daha iyi olur. Burada ikisi de kullanılabilir, fakat farklı kategorilerin sıklıklarını görsel olarak hızlıca kıyaslamak için sütun grafiği önerilir.
Örnek 3. Bir okulda 4. sınıflarda en çok hangi hayvanı sevdikleri araştırılmıştır: kedi (15), köpek (18), kuş (7). Bu verilerde kategori nedir, sıklık nedir?
'Kedi', 'köpek' ve 'kuş' verideki kategorilerdir. Her bir kategorinin yanındaki sayı (örneğin 15) ise o kategoriye ait sıklıktır yani kaç kişi tarafından seçildiğidir.
Örnek 4. Başka bir sınıfta öğretmen, 'En çok sevilen meyve elmadır çünkü 8 kişi elmayı seçmiştir' yorumunu yapıyor. Sıklık tablosunda elma (8), armut (6), muz (10) görünüyor. Bu yorum doğru mudur?
Hayır, doğru değildir. Sıklık tablosunda en çok seçilen meyve 10 kişi ile muzdur. Öğretmenin yorumu veriye uygun değildir; yanlış yorum yapmıştır.
Özetle
- Kategorik veri, sayı yerine gruplara ayrılan verilerdir.
- Araştırma sorusu oluşturulup veri toplanır ve uygun görselleştirme yöntemi seçilir.
- Sıklık tablosu, sütun grafiği ve daire grafiği gibi araçlarla kategorik veriler görselleştirilir.
- Veriye dayalı doğru yorum yapılmalı ve gerekirse başka kişilerin yorumları da değerlendirilmelidir.
- Yanlış veya hatalı yorumlar, doğru veri analiziyle tespit edilebilir.
Kategorik Veri Dağılımları — örnek sorular
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.
1Kolay
Bir öğretmen öğrencilerine, aşağıdaki araştırma sorularını sormuştur:
I. En çok hangi meyveyi seviyorsunuz?
II. Bir haftada kaç kitap okuyorsunuz?
III. Boyunuz kaç santimetre?
IV. Hangi spor dalını yapıyorsunuz?
Buna göre, yalnızca kategorik veri gerektiren araştırma soruları aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?
AYalnız I
BI ve IV
CII ve III
DYalnız III
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Kategorik veriler, cevapları sınıflandıran ve sayı içermeyen verilerdir. I. soru (en çok hangi meyveyi seviyorsunuz?) ve IV. soru (hangi spor dalını yapıyorsunuz?) cevapları kategorik veridir. II. ve III. sorular ise sayı gerektirir ve sayısal (nicel) veri toplar. Doğru cevap: I ve IV.
2Kolay
Aşağıdaki araştırma sorularından hangisiyle kategorik veri toplanır?
ASınıfınızdaki öğrencilerin boy uzunlukları kaç santimetredir?
BSınıfınızdaki öğrenciler kaç kitap okudu?
CSınıfınızdaki öğrencilerin en sevdikleri hayvan türü nedir?
DSınıfınızdaki öğrencilerin yaş ortalaması nedir?
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Kategorik veri; renk, tür, cins gibi sınıflara ayrılabilen, sayısal olmayan veri türüdür. 'Sınıfınızdaki öğrencilerin en sevdikleri hayvan türü nedir?' araştırma sorusu kategorik veriye ulaşmayı sağlar. Doğru cevap: 'Sınıfınızdaki öğrencilerin en sevdikleri hayvan türü nedir?'
3Orta
Bir grup öğrenci, okuldaki öğrencilerin en çok tercih ettiği spor dalını belirlemek için bir araştırma yapmak istiyor. Bu amaçla, aşağıdaki anket sorularından hangisini seçmeleri kategorik veri toplamalarına en uygundur?
AEn çok hangi spor dalını seversiniz? (Voleybol, Futbol, Basketbol, Yüzme, Diğer)
BHaftada kaç gün spor yapıyorsunuz?
CAynı anda birden fazla sporu seviyorsanız, hepsini işaretleyiniz.
DBir günde spor yaparken harcadığınız süre (dakika) nedir?
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Kategorik veri, sayısal olmayan ve seçenekler halinde olan veridir. "En çok hangi spor dalını seversiniz?" biçimindeki soru, voleybol-futbol-basketbol-yüzme gibi isimlerle kategorik veri üretir. "Haftada kaç gün spor yapıyorsunuz?" gibi bir soru ise sayısal (nicel) veri olur. "Günde kaç dakika spor yaparsınız?" de niceldir. Birden fazla seçeneğe izin vermek ise veri analizini kategorik olarak güçleştirir, çünkü birden fazla kategori işaretlenmiş olur. Doğru cevap: En çok tercih edilen spor dalını kategorik olarak veren anket maddesidir.
4Orta
Bir öğrenci, sınıfındaki arkadaşlarının en sevdikleri spor dalını (futbol, basketbol, voleybol, yüzme gibi) öğrenmek istiyor. Elde edilen bu kategorik verileri en uygun şekilde göstermek için aşağıdaki araçlardan hangisini seçmeli ve neden?
AYayılım (serpme) grafiği; çünkü iki sayısal veri arasındaki ilişkiyi gösterir.
BÇizgi grafiği; çünkü zamana bağlı değişimleri en iyi gösterir.
CAğırlık merkezi grafiği; çünkü verileri ortalaması üzerinde toplar.
DSütun grafiği; çünkü spor branşlarını ve tercihlerdeki dağılımı kolayca karşılaştırmamıza yardımcı olur.
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Kategorik veriler, her bir spor dalı için kaç öğrenci olduğunu görmeyi kolaylaştırdığı için sütun grafiği ile en uygun şekilde gösterilir. Sütun grafiği, kategorileri karşılaştırmaya ve sıklıkları kolayca görmeye olanak tanır. Daire grafiği de gösterim için kullanılabilir fakat sütun grafiği üzerinden doğrudan karşılaştırma daha pratiktir. Cevap: Sütun grafiği; çünkü kategorik verilerde her seçeneğin kaç kez seçildiğini kolayca karşılaştırmamıza yardımcı olur.
5Zor
Bir grup öğrenci, okul kantininde satılan yiyeceklerden en çok hangisinin tercih edildiğiyle ilgili "sandviç", "poğaça" ve "börek" olmak üzere üç kategori oluşturmuştur. Araştırma sonunda elde ettikleri verileri aşağıdaki gibi özetlemişlerdir:
Sandviç: 18 kişi
Poğaça: 22 kişi
Börek: 10 kişi
Bu araştırmanın amacı, okulun en çok tercih edilen yiyeceğini belirlemekti. Sonuç raporunda öğrenciler, "Kantinde en fazla bulunan ürün sandviçtir" sonucuna ulaşmıştır.
Bu sonuç ve gerekçeyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
AVeri analizinde bir hata yoktur, sonuç doğru yazılmıştır.
BAraştırma sonucunda ulaşılan yorum, araştırma sorusuna cevap vermemektedir.
CRaporlanan sonuç, elde edilen veriyle tutarlı ve araştırma sorusuna uygundur.
DÖğrenciler kategorileri yanlış belirlemiştir, analiz yapılamaz.
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Soruda araştırma okulda en çok tercih edilen ürünü bulmaktır. Ancak öğrenciler en çok tercih edilen değil, en fazla bulunan ürünü belirlemiş ve konu dışı bir sonuca ulaşmışlardır. Araştırma sorusuna uygun sonuç "en çok tercih edilen ürün poğaçadır" olmalıydı. Bu yüzden sonuç, araştırma sorusuna cevap vermemiştir.
Cevap: Araştırma sonucunda ulaşılan yorum, araştırma sorusuna cevap vermemektedir.