MegaSoru

Başkaları Tarafından Oluşturulan İki Kategorik Değişkenli Verileri İnceleme 50 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

Başkaları Tarafından Oluşturulan İki Kategorik Değişkenli Verileri İnceleme Konu Anlatımı

Çoğu zaman veriyi kendimiz toplamayız; başkalarının hazırladığı tablo, grafik ve raporlarla karşılaşırız. Bu verilerden doğru sonuç çıkarabilmek için kaynağı, yöntemi ve gösterim biçimini eleştirel biçimde incelemek gerekir.

Kaynak ve yöntemi sorgulama

Bir rapor incelenirken şu sorular sorulur: Veriyi kim, hangi amaçla topladı? Hangi grup ve kaç kişi incelendi? Örneklem, genellenmek istenen evreni temsil ediyor mu? Yalnızca bir okulda, bir şehirde ya da gönüllü katılımcılarla yapılan bir araştırmanın sonucu, bütün öğrencilere genellenemez. Soruların nasıl sorulduğu da sonucu etkiler.

Tablo ve grafiklerde tutarlılık ve yanıltma

Tablonun içinde toplamlar tutuyor mu, yüzdelerin toplamı $100$ ediyor mu, etiketler doğru mu diye kontrol edilir. Grafiklerde şu hatalar sık görülür:
• Kesik eksen: Sütun grafiğinde dikey eksenin $0$ dan başlamaması küçük farkları büyük gösterir.
• Ölçek seçimi: Eksendeki aralıkların eşit olmaması veya seçimi, eğilimi olduğundan dik ya da yatay gösterebilir.
• Mutlak sayı ile oranı karıştırmak: Grup büyüklükleri farklıysa yalnız sayıya bakmak yanıltır.
• Yüzdelerin dayanağını belirtmemek: %20, hangi toplamın yüzde yirmisidir?

Yorumu ve sonucu sınama

Raporlardaki cümleler veriyle desteklenip desteklenmediğine göre değerlendirilir. İki değişken arasında ilişki görülmesi, birinin diğerine neden olduğunu göstermez; dondurma satışları arttığında boğulma olaylarının artması dondurmanın neden olduğunu değil, ikisinin de sıcak havayla ilişkili olduğunu düşündürür. Bir sonucun doğru olduğunu söylemek için sayısal gerekçe gerekir; yanlış olduğunu göstermek için ise veriden çıkarılamayan bir iddiayı veya tutarsızlığı göstermek yeter.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. Bir raporda üç seçeneğin tercih yüzdeleri %45, %35 ve %30 olarak verilmiştir. Rapor tutarlı mıdır?

$45+35+30=110$ olduğundan yüzdeler toplamı $100$ değildir. Rapor tutarsızdır; hata sayılarda ya da yüzde hesabındadır.

Örnek 2. Bir sütun grafiğinde $A$ dükkânının satışı $82$, $B$ dükkânının satışı $88$ iken, dikey eksen $80$ den başlıyor ve $B$ nin çubuğu $A$ nınkinin yaklaşık $4$ katı görünüyor. Bu grafik neden yanıltıcıdır?

Eksen $80$ den başladığı için çubuk yükseklikleri $2$ ve $8$ birim gibi görünür ve $B$ nin çubuğu $A$ nın $4$ katı çıkar. Oysa gerçek satışlar $82$ ve $88$ dir; oran yaklaşık $1{,}07$ dir. Kesik eksen farkı olduğundan büyük gösterir.

Örnek 3. Bir raporda “Dondurma satışının arttığı aylarda boğulma olayları da arttı; bu nedenle dondurma boğulmalara yol açıyor.” deniyor. Bu sonuç veriden çıkarılabilir mi?

Hayır. Veri yalnızca iki durumun aynı aylarda arttığını gösterir; neden-sonuç ilişkisini göstermez. Her iki durum da yaz aylarının sıcak olmasıyla ilişkili olabilir.

Örnek 4. Bir okulun $9.$ sınıf öğrencileriyle yapılan ankette öğrencilerin %70 inin sabah kahvaltısı yaptığı bulunuyor. Rapor bu sonucu “Türkiye'deki tüm öğrenciler” için geçerli saymıştır. Neden güvenilir değildir?

Örneklem yalnız bir okulun $9.$ sınıf öğrencileridir; bütün öğrencilerin özelliklerini temsil etmeyebilir. Bu nedenle sonuç, incelenen gruba özgüdür ve Türkiye'deki tüm öğrencilere genellenemez.

Özetle

  • Başkalarının verisini kullanırken kaynak, örneklem büyüklüğü ve toplama yöntemi sorgulanır.
  • Tabloda toplamlar ve yüzdeler tutarlı olmalı; yüzdenin dayanağı bilinmelidir.
  • Kesik eksen ve uygunsuz ölçek, grafikte farkları olduğundan büyük ya da küçük gösterir.
  • İlişki görülmesi neden-sonuç ilişkisi kanıtlamaz.
  • Sonuçlar yalnızca veri kapsamında genellenir; kapsam dışına taşan yorumlar geçersizdir.

Başkaları Tarafından Oluşturulan İki Kategorik Değişkenli Verileri İnceleme — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
Sınıf Düzeyine Göre Etkinliğe KatılımSınıf \ KatılımKatıldıKatılmadıToplam9. sınıf30205010. sınıf243660Toplam5456110
Bir raporda öğrencilerin sınıf düzeyleri ile bir etkinliğe katılma durumları aşağıdaki tabloda verilmiştir. Raporda "9. sınıf öğrencilerinin yarısından fazlası etkinliğe katılmıştır." ifadesi yer almaktadır. Bu ifade için hangisi doğrudur?
ADesteklenir; 9. sınıfta katılım oranı %60'tır.
BDesteklenmez; 9. sınıfta katılım oranı %40'tır.
CDesteklenmez; katılan öğrencilerin yalnız %30'u 9. sınıftadır.
DTablodan 9. sınıf öğrencilerinin katılım oranı bulunamaz.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
9. sınıfta toplam 50 öğrenci vardır ve bunların 30'u etkinliğe katılmıştır. 30/50 = %60 olduğundan öğrencilerin yarısından fazlası etkinliğe katılmıştır. Rapordaki ifade veriler tarafından desteklenmektedir.
2Kolay
Gruplara Göre Ulaşım TercihiGrup \ UlaşımBisikletYürüyüşToplamA grubu203050B grubu302050Toplam5050100
Bir raporda "Bisikleti tercih eden öğrencilerin %40'ı B grubundadır." ifadesi yer almaktadır. Aşağıdaki verilere göre bu ifade için hangisi doğrudur?
ADoğrudur; oran %40'tır.
BYanlıştır; oran %30'dur.
CYanlıştır; oran %50'dir.
DYanlıştır; oran %60'tır.
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Bisikleti tercih eden toplam 50 öğrenci vardır. Bunların 30'u B grubundadır. 30/50 = %60 olduğundan raporda verilen %40 değeri yanlıştır.
3Orta
Gruplara Göre Kurs TercihiGrup \ TercihSeçtiSeçmediToplamA grubu302050B grubu364480Toplam6664130
Bir raporda aşağıdaki verilere dayanılarak "B grubunda kursa ilgi A grubundan daha yüksektir, çünkü B grubunda kursu seçen öğrenci sayısı daha fazladır." yorumu yapılmıştır. Bu yorum için hangisi doğrudur?
ADoğrudur; 36 sayısı 30'dan büyüktür.
BYanlıştır; A grubunda seçim oranı %60, B grubunda %45'tir.
CDoğrudur; B grubunun toplam öğrenci sayısı daha fazladır.
DYanlıştır; iki grupta seçim oranı da %50'dir.
Çözümü göster
Doğru cevap: B
A grubunda kursu seçme oranı 30/50 = %60'tır. B grubunda ise 36/80 = %45'tir. B grubunda kursu seçen kişi sayısı daha fazla olsa da grubun toplam büyüklüğü de daha fazladır. Bu nedenle kursa ilgi oranı A grubunda daha yüksektir.
4Orta
Sınıf Düzeyine Göre Materyal TercihiSınıf \ MateryalBasılıDijitalToplam9. sınıf40206010. sınıf253560Toplam6555120
Bir haberde aşağıdaki tabloya bakılarak "Öğrenciler basılı materyali dijital materyalden daha çok tercih etmektedir; bu durum hem 9. hem de 10. sınıf için geçerlidir." deniliyor. Haber yorumunun hangi kısmı verilerle desteklenmez?
AGenel toplamda basılı materyalin daha çok tercih edildiği
B9. sınıfta basılı materyalin daha çok tercih edildiği
C10. sınıfta basılı materyalin daha çok tercih edildiği
DAraştırmaya toplam 120 öğrencinin katıldığı
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Genel toplamda basılı materyali 65, dijital materyali 55 öğrenci tercih etmiştir. 9. sınıfta basılı tercih 40, dijital tercih 20'dir. Ancak 10. sınıfta basılı tercih 25, dijital tercih 35'tir. Bu nedenle genel eğilimin her iki sınıfta da geçerli olduğu söylenemez.
5Zor
Gruplara Göre Etkinlik TercihiGrup \ EtkinlikSporSanatBilimToplamA grubu30151560B grubu15301560Toplam454530120
Bir değerlendirme yazısında aşağıdaki veriler için "A ve B gruplarının etkinlik tercihleri benzerdir, çünkü Bilim etkinliğini seçen öğrenci sayısı iki grupta da aynıdır." deniliyor. Bu yorumun temel sorunu nedir?
ATek bir kategorinin eşit olması, tüm tercih dağılımlarının benzer olduğunu göstermeye yetmez.
BBilim kategorisinin frekansları aslında eşit değildir.
Cİki grup eşit büyüklükte olduğu için tercih dağılımları mutlaka aynıdır.
DKategorik veriler kullanılarak gruplar karşılaştırılamaz.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Bilim tercihi iki grupta da 15'tir. Ancak A grubunda Spor 30 ve Sanat 15 iken B grubunda Spor 15 ve Sanat 30'dur. Dolayısıyla yalnız Bilim kategorisine bakmak dağılımın tamamını göz ardı eder. Bir kategorinin eşit olması tüm dağılımların benzer olduğunu göstermez.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular