Bağımlı ve Bağımsız Olaylar Konu Anlatımı
Bir olayın gerçekleşmesi başka bir olayın olasılığını etkiliyorsa olaylar bağımlıdır; etkilemiyorsa bağımsızdır. Bu ayrım, ardışık seçimlerde ve çok aşamalı deneylerde olasılık hesabını kolaylaştırır.
Bağımsızlığın tanımı
$P(B)>0$ olmak üzere $P(A\mid B)=P(A)$ ise $A$ ve $B$ bağımsızdır; bu, eşdeğer olarak
$P(A\cap B)=P(A)\cdot P(B)$
demektir. Bu eşitlik sağlanmıyorsa olaylar bağımlıdır. Örneğin bir zar atılırken $A$: tek sayı gelmesi ve $B$: $3$ ün katı gelmesi için $P(A\cap B)=P(\{3\})=\dfrac16$ ve $P(A)\cdot P(B)=\dfrac12\cdot\dfrac13=\dfrac16$ olduğundan olaylar bağımsızdır. $A$: çift ve $B$: asal olursa $P(A\cap B)=P(\{2\})=\dfrac16$ iken $P(A)\cdot P(B)=\dfrac12\cdot\dfrac12=\dfrac14$ olduğundan olaylar bağımlıdır.
İadeli ve iadesiz çekim
Çekilen nesne torbaya geri konursa (iadeli) her çekimde torbanın içeriği aynıdır ve çekimler bağımsızdır; olasılıklar doğrudan çarpılır. İade edilmezse torbanın içeriği değişir ve ikinci çekim birincisine bağlıdır; ikinci olasılık koşullu olarak hesaplanır. Ayrı ve birbirini etkilemeyen deneyler (iki ayrı paranın atılması, iki ayrı zarın atılması) de bağımsızdır.
Sık yapılan hatalar
Bağımsız olmak ile ayrık (aynı anda gerçekleşemeyen) olmak aynı şey değildir. Ayrık ve olasılıkları pozitif iki olay için $P(A\cap B)=0$ iken $P(A)\cdot P(B)>0$ olduğundan bu olaylar bağımlıdır: biri gerçekleştiğinde diğerinin gerçekleşemeyeceği bilinir. Bağımsızlık, görünüşe veya sezgiye göre değil, eşitlik sınanarak karar verilir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir zar atılıyor. $A$: sayının tek olması, $B$: sayının $3$ ün katı olması. Bu olaylar bağımsız mıdır?
$A=\{1,3,5\}$, $B=\{3,6\}$ ve $A\cap B=\{3\}$ tür. $P(A\cap B)=\dfrac16$ ve $P(A)\cdot P(B)=\dfrac12\cdot\dfrac13=\dfrac16$ olduğundan olaylar bağımsızdır.
Örnek 2. Bir torbada $4$ beyaz ve $6$ siyah top vardır. İki top art arda çekiliyor. İki topun da beyaz olma olasılığını (a) iadeli, (b) iadesiz çekimde bulunuz.
(a) İadeli çekimde $\dfrac4{10}\cdot\dfrac4{10}=\dfrac4{25}$ olur. (b) İadesiz çekimde ikinci olasılık $\dfrac39$ dur: $\dfrac4{10}\cdot\dfrac39=\dfrac2{15}$ olur.
Örnek 3. Bir zar atılıyor. $A$: sayının çift olması, $B$: sayının asal olması. Olaylar bağımsız mıdır?
$A=\{2,4,6\}$, $B=\{2,3,5\}$, $A\cap B=\{2\}$ dir. $P(A\cap B)=\dfrac16$ iken $P(A)\cdot P(B)=\dfrac14$ tür. Eşit olmadığından olaylar bağımlıdır.
Örnek 4. “Aynı anda gerçekleşemeyen iki olay bağımsızdır.” önermesi doğru mudur?
Önerme yanlıştır. Bir zar atılırken $A=\{1\}$ ve $B=\{2\}$ ayrık olaylardır. $P(A\cap B)=0$ iken $P(A)\cdot P(B)=\dfrac16\cdot\dfrac16=\dfrac1{36}\neq0$ olduğundan bağımlıdırlar. Bu bir karşı örnektir.
Özetle
- $A$ ve $B$ bağımsızdır $\iff P(A\cap B)=P(A)\cdot P(B)\iff P(A\mid B)=P(A)$.
- İadeli çekimde çekimler bağımsız, iadesiz çekimde bağımlıdır.
- Ayrı ve birbirini etkilemeyen deneyler (iki zar, iki para) bağımsızdır.
- Ayrık olmak bağımsız olmak demek değildir; pozitif olasılıklı ayrık olaylar bağımlıdır.
- Bağımsızlık çarpım eşitliği sınanarak belirlenir.
Bağımlı ve Bağımsız Olaylar — örnek sorular
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.
1Kolay
Bir torbadan bir top çekiliyor, sonucu kaydediliyor ve top torbaya geri konuluyor. Ardından ikinci top çekiliyor. X olayı ilk topun kırmızı, Y olayı ikinci topun kırmızı gelmesidir. X ve Y olayları arasındaki ilişki hangisidir?
ABağımlıdır; aynı torbadan iki kez çekim yapılmıştır.
BAyrıktır; iki olay birlikte gerçekleşemez.
CBağımlıdır; ikinci çekimin olasılığı her durumda azalır.
DBağımsızdır; ilk çekimden sonra torbanın içeriği başlangıç durumuna döner.
Çözümü göster
Doğru cevap: D
İlk top torbaya geri konulduğundan ikinci çekim öncesinde torbanın içeriği değişmez. İlk çekimin sonucu ikinci çekimde kırmızı gelme olasılığını etkilemez. Bu nedenle X ve Y bağımsız olaylardır.
2Kolay
Bir torbada 4 sarı ve 3 yeşil top vardır. Art arda iki top çekiliyor ve ilk top geri konulmuyor. X olayı ilk topun sarı, Y olayı ikinci topun yeşil gelmesidir. Buna göre X ve Y olayları için hangisi doğrudur?
ABağımsızdır çünkü iki farklı çekimdir.
BAyrıktır çünkü sarı ve yeşil farklı renklerdir.
CBağımsızdır çünkü X ve Y birlikte gerçekleşebilir.
DBağımlıdır çünkü ilk çekim ikinci çekimdeki renk dağılımını değiştirir.
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Başlangıçta ikinci çekimde yeşil gelme olasılığı 3/7'dir. İlk topun sarı olduğu bilindiğinde torbada 3 sarı ve 3 yeşil kalır ve P(Y|X) = 3/6 = 1/2 olur. 1/2 ile 3/7 farklı olduğundan X olayı Y'nin olasılığını değiştirmiştir. Olaylar bağımlıdır.
3Orta
İki adil zar birlikte atılıyor. X olayı birinci zarın 3 gelmesi, Y olayı ikinci zarın çift gelmesidir. Buna göre X ve Y olayları arasındaki ilişki hangisidir?
ABağımlıdır çünkü aynı deneyde gerçekleşirler.
BAyrıktır çünkü farklı zarlarla ilgilidirler.
CBağımsızdır çünkü birinci zarın sonucu ikinci zarın çift gelme olasılığını değiştirmez.
DBağımlıdır çünkü iki olay birlikte gerçekleşebilir.
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Birinci zarın 3 geldiğinin bilinmesi ikinci zarın sonuçlarını değiştirmez. İkinci zar yine 1, 2, 3, 4, 5, 6 sonuçlarını eş olasılıkla verebilir ve çift gelme olasılığı 3/6 = 1/2 olarak kalır. Bu nedenle olaylar bağımsızdır.
4Orta
Adil bir zar bir kez atılıyor. X olayı sonucun çift olması, Y olayı sonucun 3'ün katı olmasıdır. Buna göre X ve Y olayları için hangisi doğrudur?
ABağımlıdır çünkü yalnız 6 ortak sonuçtur.
BAyrıktır çünkü farklı özelliklerdir.
CBağımlıdır çünkü P(X|Y) = 1/6'dır.
DBağımsızdır çünkü P(X) = 1/2 ve P(X|Y) = 1/2'dir.
Çözümü göster
Doğru cevap: D
X = {2, 4, 6} olduğundan P(X) = 1/2'dir. Y = {3, 6} gerçekleştiğinde iki olası sonuçtan yalnız 6 çifttir. Bu nedenle P(X|Y) = 1/2 olur. Koşul X'in olasılığını değiştirmediği için olaylar bağımsızdır.
5Zor
İki adil zar birlikte atılıyor. X olayı zarların toplamının 6 olması, Y olayı iki zarın aynı sayı gelmesidir. Buna göre X ve Y olayları arasındaki ilişki hangisidir?
ABağımsızdır çünkü iki zar adildir.
BAyrıktır çünkü toplam 6 iken zarlar aynı gelemez.
CBağımsızdır çünkü X ve Y birlikte yalnız bir sonuçta gerçekleşir.
DBağımlıdır çünkü Y gerçekleştiğinde X'in olasılığı değişir.
Çözümü göster
Doğru cevap: D
X olayı için uygun sonuçlar (1,5), (2,4), (3,3), (4,2), (5,1) olduğundan P(X) = 5/36'dır. Y gerçekleştiğinde mümkün sonuçlar (1,1), (2,2), (3,3), (4,4), (5,5), (6,6) olur. Bunların yalnız (3,3) sonucu X'i de sağlar. Bu nedenle P(X|Y) = 1/6'dır. 1/6 ile 5/36 farklı olduğundan olaylar bağımlıdır.