Başkaları Tarafından Oluşturulan İki Nicel Değişkenli Verileri İnceleme Konu Anlatımı
Haberlerde, raporlarda ve reklamlarda iki nicel değişken arasındaki ilişkiye dayanan pek çok yorum görürüz. Bu konuda başkalarının ürettiği böyle sonuçların neye dayandığını, hata içerip içermediğini ve kabul edilip edilemeyeceğini inceleriz.
Yorumu temellendirme
Bir yorumun güvenilir olması için dayandığı veri açık olmalıdır: veri kimden, hangi yöntemle ve kaç gözlemle toplanmış? Bir iddia, serpme diyagramı, korelasyon katsayısı ya da bölgelere göre sayım oranı gibi özetlerle desteklenir. Yalnızca birkaç nokta, tek bir özet sayı ya da bağlamdan kopuk bir cümle bir sonucu desteklemek için yeterli değildir.
Hata ve yanlılık türleri
Başkalarının sonuçlarında sık rastlanan sorunlar şunlardır:
• Örneklem yanlılığı: Veri, evreni temsil etmeyen bir gruptan alınmıştır (yalnız bir spor salonu üyeleri gibi).
• Seçici veri: İddiayı destekleyen noktalar gösterilir, desteklemeyenler gösterilmez.
• Ölçek ve eksen oyunları: Eksen sıfırdan başlamaz ya da farklı aralıklarla çizilir; ilişki olduğundan güçlü ya da zayıf görünür.
• Aykırı değer: Tek bir uç nokta korelasyon katsayısını büyük ölçüde değiştirebilir.
• Aralık kısıtı: Verinin yalnız dar bir aralığı gösterilirse ilişki yanlış görünür.
Neden–sonuç ve üçüncü değişken
İki değişkenin ilişkili olması birinin diğerine neden olduğunu göstermez. Ortak bir üçüncü değişken ikisini birden etkileyebilir (sıcak hava hem dondurma satışını hem yüzme kazalarını artırır) ya da ilişki rastlantısal olabilir. Neden–sonuç iddiası için kontrollü bir deney gibi daha güçlü kanıtlar gerekir.
Yorumu çürütme veya kabul etme
Bir yorum, onu destekleyen veriyle birlikte değerlendirilir. Karşı bir veri ya da örnek yorumun geçerli olmadığını gösteriyorsa yorum çürütülür. Veri yeterli, yöntem uygun ve sonuç verinin gösterdiğinden fazlasını iddia etmiyorsa yorum gerekçesiyle kabul edilir. Kabul ederken de sonucun hangi koşullarda geçerli olduğu belirtilir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir spor salonu reklamında, üyelerinin kilosunun spor süresiyle birlikte azaldığı gösterilerek "Spor yapan herkes kilo verir" deniyor. Bu yorumda hangi yanlılık vardır?
Veri yalnızca salon üyelerinden alınmıştır; yani bu grup, spor yapan herkesi temsil etmez ve kilo vermek isteyen kişiler salona daha çok üye olur. Ayrıca beslenme gibi başka değişkenler dikkate alınmamıştır. Sonuç "herkes" için genellenemez.
Örnek 2. Bir araştırmada $12$ öğrencinin uyku süresi ile not ortalaması arasında $r = 0{,}85$ bulunmuş ve "Çok uyumak notları yükseltir" yorumu yapılmıştır. Bu yorum kabul edilebilir mi?
$r = 0{,}85$ güçlü pozitif ilişkiyi gösterir ama neden–sonuç kanıtlamaz. Düzenli yaşayan, derslerine çalışan öğrenciler hem daha iyi uyuyor hem de daha başarılı olabilir. Yorum yalnızca "uyku süresi ile not ortalaması arasında pozitif bir ilişki gözlenmiştir" biçiminde kabul edilebilir.
Örnek 3. Bir grafikte, ayda $1000$ ile $1050$ TL arasında harcama yapan müşterilerde reklam harcamasıyla satış arasında net bir ilişki görünmemektedir. Bu bilgiyle "Reklam harcamasının satışa etkisi yoktur" denebilir mi?
Hayır. Veri yalnızca çok dar bir harcama aralığını içeriyor; geniş bir aralıkta (örneğin $0$ ile $5000$ TL arası) belirgin bir ilişki olabilir. Aralık kısıtı ilişkiyi gizlemiştir.
Özetle
- Bir sonucun güvenilirliği verinin kaynağına, yöntemine ve sonucun iddia ettiği genişliğe bağlıdır.
- Örneklem yanlılığı, seçici veri, eksen oyunları, aykırı değer ve aralık kısıtı sık görülen hatalardır.
- İlişki neden–sonuç anlamına gelmez; üçüncü bir değişken olabilir.
- Bir yorum, karşı veri ya da örnekle çürütülür; yeterli ve uygun veriyle gerekçeli olarak kabul edilir.
- Kabul edilen yorum da hangi koşullarda geçerli olduğunu belirtmelidir.
Başkaları Tarafından Oluşturulan İki Nicel Değişkenli Verileri İnceleme — örnek sorular
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.
1Kolay
Bir raporda, aynı güzergâhta kullanılan servis araçlarında araç yaşı arttıkça kilometre başına yakıt tüketiminin artma eğiliminde olduğu belirtilmiştir. Hangi ek bulgu bu yön yorumunu destekler?
AAraç yaşı ile kilometre başına yakıt tüketimi için $r=0{,}77$ bulunması
BAraç yaşı ile kilometre başına yakıt tüketimi için $r=-0{,}77$ bulunması
CAraçların boyalarının aynı renkte olması
DYalnız araç yaşlarının ortalamasının verilmesi
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Pozitif korelasyon katsayısı, araç yaşı ile kilometre başına yakıt tüketiminin aynı yönde değişme eğilimini destekler. Negatif katsayı karşıt yönde ilişkiye işaret eder; renk veya yaş ortalaması iki niceliğin ilişkisini göstermez.
2Kolay
Bir kentte günlük soğuk içecek satışı ile serinleme merkezlerine başvuran kişi sayısı arasında pozitif ilişki bulunmuştur. Bir haber, içecek satın almanın serinleme merkezine başvurmayı artırdığını ileri sürüyor. Hangi ek bilgi, üçüncü bir değişkenin iki niceliği birlikte etkileyebileceğini gösterir?
ASıcak günlerde hem soğuk içecek satışlarının hem serinleme merkezine başvuruların artması
Bİçecek fiyatlarının farklı markalarda farklı olması
CSerinleme merkezlerinin farklı sokaklarda bulunması
DSatışların para birimiyle de kaydedilebilmesi
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Hava sıcaklığı arttığında hem içecek talebi hem serinleme merkezlerine başvuru artabilir. Bu ortak etken, iki nicelik arasındaki pozitif ilişki için alternatif bir açıklamadır. İlişki tek başına satın almanın başvuruyu artırdığını kanıtlamaz.
3Orta
Bir ekip reklam harcaması ile mağaza ziyaretçisi sayısı için $r=0{,}89$ bulmuş ve güçlü pozitif doğrusal ilişki bildirmiştir. Aynı raporda, iki ölçümü de diğer mağazalardan çok büyük olan tek mağaza geçici olarak dışlandığında kalan mağazalarda $r=0{,}23$ bulunduğu yazmaktadır. Hangi yorum bu iki bulguyla en iyi temellendirilir?
ABütün mağazalar tek tek aynı güçlü doğrusal örüntüyü izlemektedir.
BBüyük mağaza dışlanınca ilişki negatife dönmektedir.
CGüçlü ilişki yorumu büyük mağazanın dahil edilmesine duyarlıdır; kalan mağazaların doğrusal ilişkisi çok daha zayıftır.
DBüyük mağazanın ölçümleri yalnız farklı oldukları için kesinlikle yanlıştır.
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Katsayının $0{,}89$ değerinden $0{,}23$ değerine düşmesi büyük mağazanın ortak özeti önemli ölçüde etkilediğini gösterir. İki katsayı da pozitiftir; yön değişmemiş, güç azalmıştır. Bu duyarlılık ölçümün yanlış olduğunu tek başına kanıtlamaz.
4Orta
Bir telefon şirketi, kentteki bütün yetişkinlerde günlük mobil internet kullanımı ile aylık iletişim harcaması arasındaki ilişkiyi araştırdığını söylüyor. Veriler yalnız şirketin kendi uygulamasında anketi gönüllü dolduran müşterilerden toplanmıştır. Kentteki tüm yetişkinler hakkında çıkarım yaparken temel sorun hangisidir?
Aİki değişkenin de sayısal olarak ölçülmesi
BDiğer şirketlerin müşterileri ve uygulamayı kullanmayanların örnekleme alınmaması, yanıt verenlerin de kendilerini seçmesi
CHer katılımcıdan iki ölçümün birlikte istenmesi
Dİnternet kullanımının süreyle ölçülmesi
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Araştırmanın hedefi bütün yetişkinlerdir; fakat erişilen grup bir şirketin uygulamasını kullanıp gönüllü yanıt verenlerle sınırlıdır. Dışarıda kalanlar ve gönüllü yanıt verme özelliği sonuçların kentteki tüm yetişkinleri temsil etmesini sınırlayabilir.
5Zor
İki farklı kapasitedeki otelin verileri birleştirildiğinde personel sayısı ile aylık müşteri şikâyeti sayısı arasındaki korelasyon $0{,}78$ bulunmuştur. Küçük kapasiteli oteller ayrı incelendiğinde katsayı $-0{,}60$, büyük kapasiteli oteller ayrı incelendiğinde $-0{,}70$ bulunmuştur. Bir öğrenci, "Birleşik katsayı pozitif olduğundan aynı kapasite grubunda personeli fazla olan otellerde şikâyet de artma eğilimindedir." diyor. Hangi düzeltme verilere uygundur?
AHer iki kapasite grubunda da ilişki negatiftir; birleşik pozitif ilişki bu grup içi yönleri temsil etmez.
BHer iki kapasite grubunda da ilişki pozitiftir; negatif işaretler yalnız ilişkinin zayıflığını belirtir.
CKüçük kapasiteli gruptaki doğrusal ilişki daha güçlüdür; çünkü katsayısı daha büyüktür.
DBirleşik katsayı, personel artırmanın şikâyetleri kesin olarak artırdığını kanıtlar.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Grup içi katsayıların ikisi de negatiftir; dolayısıyla her grupta personel sayısı ile şikâyet sayısı ters yönde değişme eğilimindedir. Birleşik katsayı farklı kapasite gruplarının birlikte değerlendirilmesine aittir ve grup içi yönlerin yerine kullanılamaz. Ayrıca $0{,}70 > 0{,}60$ olduğundan grup içi doğrusal ilişki büyük kapasiteli grupta daha güçlüdür.