Çözümü göster
Yaş arttıkça noktaların boy değerleri de artmaktadır. Noktalar yaklaşık bir doğru boyunca yerleştiğinden ilişki pozitif ve yaklaşık doğrusaldır.
Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.
Bir gözlem biriminden (öğrenci, şehir, ürün gibi) iki nicel ölçüm alındığında, bu iki değişkenin birlikte nasıl değiştiği sorulur. Boy ile ayakkabı numarası, çalışma süresi ile sınav notu bunun örnekleridir. Bu konuda iki nicel değişkenli verilerle bir istatistiksel araştırma yürütülür.
Aynı gözlem birimlerinden elde edilen $(x_1, y_1), (x_2, y_2), \dots$ çiftleri iki nicel değişkenli bir veri dağılımı oluşturur. İki değişkenin birlikte değişme eğilimine ilişkililik denir. Bir değişken artarken diğeri de artıyorsa ilişki pozitif, diğeri azalıyorsa negatiftir; belirli bir eğilim yoksa değişkenler ilişkisiz görünür. İlişkili olmak, bir değişkenin diğerine neden olduğu anlamına gelmez; dondurma satışı ile yaz aylarındaki yüzme kazaları birlikte artar, ama ikisini birden artıran şey sıcak havadır.
Her gözlem, $x$ değişkeni yatay, $y$ değişkeni dikey eksende bir nokta olarak gösterilir. Noktaların oluşturduğu şekil ilişkiyi anlatır:
• Noktalar soldan sağa yükselen bir doğru boyunca toplanmışsa güçlü pozitif doğrusal ilişki vardır.
• Soldan sağa alçalan bir doğru boyunca toplanmışsa güçlü negatif doğrusal ilişki vardır.
• Noktalar belirli bir düzen göstermeden dağılmışsa ilişki yoktur ya da çok zayıftır.
• Noktalar bir eğri boyunca diziliyorsa ilişki vardır ama doğrusal değildir.
Diğer noktalardan çok uzakta kalan bir nokta aykırı değerdir; ilişkinin yönünü ve gücünü yanıltabilir, bu yüzden ayrıca incelenir.
İki nicel değişken arasındaki doğrusal ilişkinin yönü ve gücü, korelasyon katsayısı $r$ ile özetlenir. Bu sayı daima $-1 \le r \le 1$ aralığındadır:
• $r$ in işareti ilişkinin yönünü verir: $r > 0$ pozitif, $r < 0$ negatif ilişkidir.
• $|r|$ değeri $1$ e yaklaştıkça doğrusal ilişki güçlenir; $r = 1$ ya da $r = -1$ olduğunda bütün noktalar bir doğru üzerindedir.
• $r$ nin $0$ a yakın olması doğrusal ilişkinin zayıf olduğunu gösterir; ama değişkenler arasında doğrusal olmayan bir ilişki bulunabilir.
Örneğin $r = -0{,}9$ olan bir veri, $r = 0{,}6$ olandan daha güçlü bir ilişki gösterir, çünkü $|-0{,}9| > |0{,}6|$. Bu sınıfta $r$ nin hesaplanması değil, yorumlanması istenir.
Serpme diyagramında ortanca (ya da ortalama) değerlerden geçen bir dikey ve bir yatay çizgi çizilirse düzlem dört bölgeye ayrılır. Sağ üst ve sol alt bölgedeki nokta sayılarının toplamından sağ alt ve sol üst bölgedekilerin toplamı çıkarılıp toplam nokta sayısına bölünürse bölgelere göre sayım oranı elde edilir. Bu oran $-1$ ile $1$ arasındadır ve pozitifse pozitif, negatifse negatif ilişkiye işaret eder.
İstatistiksel araştırma süreci şu adımlardan oluşur: bağlamı belirleme, araştırma sorusu oluşturma, veri toplama planı yapma, verileri analize hazırlama, uygun araçlarla (tablo, serpme diyagramı, bölgelere göre sayım oranı, korelasyon katsayısı) analiz etme, bulguları yorumlama ve sonucu araştırma sorusu bağlamında değerlendirme.
Örnek 1. Altı öğrencinin haftalık çalışma süresi (saat) ve deneme sınavı puanı şöyledir: $(2, 40), (4, 52), (6, 61), (8, 75), (10, 83), (12, 90)$. Serpme diyagramındaki ilişki nasıl yorumlanır?
Çalışma süresi arttıkça puan da artmaktadır ve noktalar yükselen bir doğruya çok yakındır. Bu nedenle çalışma süresi ile puan arasında güçlü bir pozitif doğrusal ilişki vardır; korelasyon katsayısı $1$ e yakın pozitif bir sayı olur.
Örnek 2. Dört farklı veri kümesinin korelasyon katsayıları $r_1 = -0{,}9$, $r_2 = 0{,}3$, $r_3 = 0{,}8$, $r_4 = -0{,}2$ dir. Hangisinde doğrusal ilişki en güçlüdür? Hangisinde yön negatiftir?
İlişkinin gücü $|r|$ ile ölçülür: $0{,}9$, $0{,}3$, $0{,}8$, $0{,}2$. En büyüğü $|r_1| = 0{,}9$ olduğundan en güçlü ilişki birinci veri kümesindedir. Yön negatif olduğundan $r_1$ ve $r_4$ negatif ilişkiyi gösterir; ama $r_4$ ün gücü çok zayıftır.
Örnek 3. $20$ noktalı bir serpme diyagramında ortanca çizgileriyle ayrılan bölgelerdeki nokta sayıları şöyledir: sağ üst $8$, sol alt $7$, sol üst $2$, sağ alt $3$. Bölgelere göre sayım oranını bulunuz ve yorumlayınız.
Oran $\dfrac{(8 + 7) - (2 + 3)}{20} = \dfrac{10}{20} = 0{,}5$ olur. Oran pozitif olduğundan değişkenler arasında pozitif yönlü bir ilişki vardır; $1$ e orta derecede yakın olduğu için ilişki orta güçtedir.
Örnek 4. Bir araştırmada ayakkabı numarası ile okuma becerisi puanı arasında güçlü pozitif ilişki bulunmuştur. Bu sonuçtan ayakkabı numarası büyüdüğünde okuma becerisinin arttığı söylenebilir mi?
Hayır. Veri, öğrencilerin yaş ve sınıf düzeyi arasında fark olan bir grupta toplanmış olabilir; büyük çocukların hem ayakkabı numarası hem okuma becerisi daha yüksektir. Yaş gibi üçüncü bir değişken ikisini birlikte etkiliyor olabilir. İlişkili olmak neden–sonuç ilişkisi anlamına gelmez.
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.