MegaSoru

İki Nicel Değişkenli Veriler 50 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

İki Nicel Değişkenli Veriler Konu Anlatımı

Bir gözlem biriminden (öğrenci, şehir, ürün gibi) iki nicel ölçüm alındığında, bu iki değişkenin birlikte nasıl değiştiği sorulur. Boy ile ayakkabı numarası, çalışma süresi ile sınav notu bunun örnekleridir. Bu konuda iki nicel değişkenli verilerle bir istatistiksel araştırma yürütülür.

İki nicel değişkenli veri ve ilişkililik

Aynı gözlem birimlerinden elde edilen $(x_1, y_1), (x_2, y_2), \dots$ çiftleri iki nicel değişkenli bir veri dağılımı oluşturur. İki değişkenin birlikte değişme eğilimine ilişkililik denir. Bir değişken artarken diğeri de artıyorsa ilişki pozitif, diğeri azalıyorsa negatiftir; belirli bir eğilim yoksa değişkenler ilişkisiz görünür. İlişkili olmak, bir değişkenin diğerine neden olduğu anlamına gelmez; dondurma satışı ile yaz aylarındaki yüzme kazaları birlikte artar, ama ikisini birden artıran şey sıcak havadır.

Serpme diyagramı (saçılım grafiği)

Her gözlem, $x$ değişkeni yatay, $y$ değişkeni dikey eksende bir nokta olarak gösterilir. Noktaların oluşturduğu şekil ilişkiyi anlatır:
• Noktalar soldan sağa yükselen bir doğru boyunca toplanmışsa güçlü pozitif doğrusal ilişki vardır.
• Soldan sağa alçalan bir doğru boyunca toplanmışsa güçlü negatif doğrusal ilişki vardır.
• Noktalar belirli bir düzen göstermeden dağılmışsa ilişki yoktur ya da çok zayıftır.
• Noktalar bir eğri boyunca diziliyorsa ilişki vardır ama doğrusal değildir.
Diğer noktalardan çok uzakta kalan bir nokta aykırı değerdir; ilişkinin yönünü ve gücünü yanıltabilir, bu yüzden ayrıca incelenir.

Korelasyon katsayısı

İki nicel değişken arasındaki doğrusal ilişkinin yönü ve gücü, korelasyon katsayısı $r$ ile özetlenir. Bu sayı daima $-1 \le r \le 1$ aralığındadır:
• $r$ in işareti ilişkinin yönünü verir: $r > 0$ pozitif, $r < 0$ negatif ilişkidir.
• $|r|$ değeri $1$ e yaklaştıkça doğrusal ilişki güçlenir; $r = 1$ ya da $r = -1$ olduğunda bütün noktalar bir doğru üzerindedir.
• $r$ nin $0$ a yakın olması doğrusal ilişkinin zayıf olduğunu gösterir; ama değişkenler arasında doğrusal olmayan bir ilişki bulunabilir.
Örneğin $r = -0{,}9$ olan bir veri, $r = 0{,}6$ olandan daha güçlü bir ilişki gösterir, çünkü $|-0{,}9| > |0{,}6|$. Bu sınıfta $r$ nin hesaplanması değil, yorumlanması istenir.

Bölgelere göre sayım oranı ve araştırma süreci

Serpme diyagramında ortanca (ya da ortalama) değerlerden geçen bir dikey ve bir yatay çizgi çizilirse düzlem dört bölgeye ayrılır. Sağ üst ve sol alt bölgedeki nokta sayılarının toplamından sağ alt ve sol üst bölgedekilerin toplamı çıkarılıp toplam nokta sayısına bölünürse bölgelere göre sayım oranı elde edilir. Bu oran $-1$ ile $1$ arasındadır ve pozitifse pozitif, negatifse negatif ilişkiye işaret eder.
İstatistiksel araştırma süreci şu adımlardan oluşur: bağlamı belirleme, araştırma sorusu oluşturma, veri toplama planı yapma, verileri analize hazırlama, uygun araçlarla (tablo, serpme diyagramı, bölgelere göre sayım oranı, korelasyon katsayısı) analiz etme, bulguları yorumlama ve sonucu araştırma sorusu bağlamında değerlendirme.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. Altı öğrencinin haftalık çalışma süresi (saat) ve deneme sınavı puanı şöyledir: $(2, 40), (4, 52), (6, 61), (8, 75), (10, 83), (12, 90)$. Serpme diyagramındaki ilişki nasıl yorumlanır?

Çalışma süresi arttıkça puan da artmaktadır ve noktalar yükselen bir doğruya çok yakındır. Bu nedenle çalışma süresi ile puan arasında güçlü bir pozitif doğrusal ilişki vardır; korelasyon katsayısı $1$ e yakın pozitif bir sayı olur.

Örnek 2. Dört farklı veri kümesinin korelasyon katsayıları $r_1 = -0{,}9$, $r_2 = 0{,}3$, $r_3 = 0{,}8$, $r_4 = -0{,}2$ dir. Hangisinde doğrusal ilişki en güçlüdür? Hangisinde yön negatiftir?

İlişkinin gücü $|r|$ ile ölçülür: $0{,}9$, $0{,}3$, $0{,}8$, $0{,}2$. En büyüğü $|r_1| = 0{,}9$ olduğundan en güçlü ilişki birinci veri kümesindedir. Yön negatif olduğundan $r_1$ ve $r_4$ negatif ilişkiyi gösterir; ama $r_4$ ün gücü çok zayıftır.

Örnek 3. $20$ noktalı bir serpme diyagramında ortanca çizgileriyle ayrılan bölgelerdeki nokta sayıları şöyledir: sağ üst $8$, sol alt $7$, sol üst $2$, sağ alt $3$. Bölgelere göre sayım oranını bulunuz ve yorumlayınız.

Oran $\dfrac{(8 + 7) - (2 + 3)}{20} = \dfrac{10}{20} = 0{,}5$ olur. Oran pozitif olduğundan değişkenler arasında pozitif yönlü bir ilişki vardır; $1$ e orta derecede yakın olduğu için ilişki orta güçtedir.

Örnek 4. Bir araştırmada ayakkabı numarası ile okuma becerisi puanı arasında güçlü pozitif ilişki bulunmuştur. Bu sonuçtan ayakkabı numarası büyüdüğünde okuma becerisinin arttığı söylenebilir mi?

Hayır. Veri, öğrencilerin yaş ve sınıf düzeyi arasında fark olan bir grupta toplanmış olabilir; büyük çocukların hem ayakkabı numarası hem okuma becerisi daha yüksektir. Yaş gibi üçüncü bir değişken ikisini birlikte etkiliyor olabilir. İlişkili olmak neden–sonuç ilişkisi anlamına gelmez.

Özetle

  • İki nicel değişkenli veri, aynı gözlem birimlerinden alınan $(x, y)$ çiftleridir.
  • Serpme diyagramı ilişkinin yönünü (pozitif/negatif), doğrusal olup olmadığını ve aykırı değerleri gösterir.
  • Korelasyon katsayısı $-1 \le r \le 1$ dir; işareti yönü, $|r|$ gücü verir.
  • $r$ nin $0$ a yakın olması ilişki olmadığı anlamına gelmez; yalnız doğrusal ilişkinin zayıf olduğunu gösterir.
  • İlişkili olmak neden–sonuç ilişkisi değildir.

İki Nicel Değişkenli Veriler — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
0246010203040Fidenin yaşı (hafta)Fidenin boyu (cm)
Serpme diyagramındaki her nokta bir fidenin yaşını ve boyunu göstermektedir. Noktaların genel yerleşimini en uygun açıklayan yargı hangisidir?
AYaş ile boy arasında pozitif ve yaklaşık doğrusal bir ilişki vardır.
BYaş ile boy arasında negatif ve yaklaşık doğrusal bir ilişki vardır.
CBoy, yaşın bütün değerlerinde aynı kalmaktadır.
DYaş ile boy arasında belirgin bir ilişki yoktur.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Yaş arttıkça noktaların boy değerleri de artmaktadır. Noktalar yaklaşık bir doğru boyunca yerleştiğinden ilişki pozitif ve yaklaşık doğrusaldır.
2Kolay
02468051015Makinenin yaşı (yıl)Aylık bakım süresi (saat)
Serpme diyagramı makinelerin yaşı ile aylık bakım sürelerini göstermektedir. Bir araştırmacı, noktaların çoğunun oluşturduğu örüntüden belirgin biçimde ayrılan kaydı kontrol etmek istiyor. Hangi yaş ve bakım süresi çiftine öncelik vermelidir?
A1 yıl ve 3 saat
B3 yıl ve 5 saat
C4 yıl ve 16 saat
D6 yıl ve 8 saat
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Noktaların çoğunda yaş bir yıl arttığında bakım süresi yaklaşık bir saat artmaktadır. Dört yaşındaki makinenin 16 saatlik bakım süresi bu örüntünün belirgin biçimde üzerindedir. Bu kayıt kontrol edilmeli; yalnız aykırı olduğu için silinmemelidir.
3Orta
Aynı yöntemle yürütülen üç araştırmada korelasyon katsayıları sırasıyla $r_P=-0{,}88$, $r_Q=0{,}41$ ve $r_R=-0{,}09$ bulunmuştur. Doğrusal ilişkinin gücü bakımından en güçlüden en zayıfa doğru sıralama hangisidir?
A$Q, R, P$
B$P, Q, R$
C$P, R, Q$
D$R, Q, P$
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Güç karşılaştırılırken katsayıların mutlak değerleri kullanılır. $0{,}88 > 0{,}41 > 0{,}09$ olduğundan sıralama $P, Q, R$ olur. Negatif işaret ilişkinin yönünü belirtir.
4Orta
Bir veri kümesinde iki nicel değişken arasındaki korelasyon katsayısı $r=0{,}02$ bulunmuştur. Yalnız bu bilgiye dayanılarak hangi yargıya ulaşılabilir?
ADeğişkenlerden biri diğerini kesinlikle etkilemez.
BDeğişkenler arasında güçlü bir pozitif doğrusal ilişki vardır.
CDeğişkenler arasındaki her türlü ilişki dışlanmıştır.
DDoğrusal ilişki çok zayıftır; doğrusal olmayan bir ilişki ayrıca incelenebilir.
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Katsayının sıfıra çok yakın olması doğrusal ilişkinin çok zayıf olduğunu gösterir. Bu bilgi doğrusal olmayan bir ilişkiyi dışlamaz ve nedensellik hakkında kesin sonuç vermez.
5Zor
024681020406080100Haftalık okuma süresi (saat)Okuduğunu anlama puanı
Serpme diyagramındaki her nokta bir öğrencinin haftalık okuma süresini ve okuduğunu anlama puanını göstermektedir. $x = 5$ ve $y = 60$ doğruları bölücü olarak alınmıştır; doğrular üzerinde nokta yoktur. Bir araştırmacı, (sağ üst bölgedeki nokta sayısı + sol alt bölgedeki nokta sayısı − sol üst bölgedeki nokta sayısı − sağ alt bölgedeki nokta sayısı) değerinin tüm noktaların sayısına oranını kullanıyor. Her iki değişkeni de düşük olan bir öğrenci ile her iki değişkeni de yüksek olan bir öğrenci veri kümesinden çıkarılırsa bu oran nasıl değişir ve nasıl yorumlanmalıdır?
A$\frac{1}{3}$ değerinden $\frac{3}{5}$ değerine yükselir; nedensellik kanıtlanır.
B$\frac{1}{3}$ değerinde kalır; eşit sayıda gözlem çıkarmak oranı değiştirmez.
C$\frac{1}{3}$ değerinden $\frac{1}{5}$ değerine düşer; ilişki pozitif kalır ama zayıflar, bu değişim tek başına nedensellik göstermez.
D$\frac{1}{3}$ değerinden $0$ değerine düşer; ilişki kesinlikle ters yönlü olur.
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Sol altta 3, sağ üstte 5, sol üstte 2 ve sağ altta 2 nokta vardır; toplam 12 noktadır. İlk oran $\frac{(5 + 3) - (2 + 2)}{12} = \frac{4}{12} = \frac{1}{3}$ olur. Sol alttan ve sağ üstten birer nokta çıkarılınca sol altta 2, sağ üstte 4 nokta kalır; toplam 10 nokta olur. Yeni oran $\frac{(4 + 2) - (2 + 2)}{10} = \frac{2}{10} = \frac{1}{5}$ tir. Oran küçülür ama pozitif kalır; bölge oranı tek başına neden-sonuç ilişkisini kanıtlamaz.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular