Makalede Kanıt, Nesnellik ve Eleştirel Düşünme Konu Anlatımı
Bir makalenin değeri, ileri sürdüğü düşünceyi ne kadar sağlam kanıtlarla desteklediğine bağlıdır. Okurun da makaleyi eleştirel okuması, kanıtı, nesnelliği ve akıl yürütmeyi sorgulaması gerekir. Bu konuda makalede kanıt türleri, nesnel-öznel ayrımı ve eleştirel okuma ele alınır.
Kanıt türleri ve gücü
Makalede kullanılan kanıtlar istatistik, bilimsel araştırma, uzman görüşü, tanık sözü, belge ve örnek olabilir. Kanıtın gücü kaynağına, güncelliğine ve kapsamına bağlıdır.
Tek bir okulda yapılan küçük bir anket, bütün ülke için genel bir yargıya dayanak olamaz. Adı ve uzmanlık alanı belirtilmeyen bir "uzman" görüşü de güçlü bir kanıt sayılmaz.
Nesnel ve öznel yargı
Nesnel yargı kanıtlanabilir, doğruluğu sınanabilir bilgidir: "Kütüphane 2010 yılında açıldı." Öznel yargı ise kişiden kişiye değişen değerlendirmedir: "Kütüphane kentin en güzel binasıdır."
Makalede öznel yargılar bulunabilir; önemli olan bunların kanıta dayalı bilgiden ayrılması ve gerekçelendirilmesidir.
Eleştirel okuma ve akıl yürütme hataları
Eleştirel okur şu soruları sorar: Ana düşünce nedir? Hangi kanıtlarla desteklenmiştir? Kanıtlar yeterli ve güvenilir midir? Karşı görüşler dikkate alınmış mıdır?
Sık görülen akıl yürütme hataları şunlardır: az sayıda örnekten genelleme yapmak, iki olayın birlikte görülmesini neden-sonuç ilişkisi sanmak, düşünce yerine kişiyi eleştirmek ve konuyu yalnızca iki seçenekle sınırlamak.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir makalede "Uzmanlar, akşam yapılan sporun uykuyu bozduğunu söylüyor." deniyor; uzmanların adı, alanı ve dayandıkları araştırma belirtilmiyor. Bu kanıtın zayıf yanı nedir?
Kaynak belirsizdir. Uzmanların kimliği ve dayanağı verilmediği için iddianın doğruluğu sınanamaz.
Örnek 2. Bir yazıda "Kahve tüketimi artan ülkelerde kitap satışları da artmıştır; demek ki kahve okuma isteğini artırır." deniyor. Bu yargıda hangi akıl yürütme hatası vardır?
İki olayın birlikte görülmesi neden-sonuç ilişkisi sanılmıştır. Birlikte artmaları birinin diğerine yol açtığını kanıtlamaz.
Örnek 3. "Kent parkı 12 hektarlık bir alana yayılmaktadır." ve "Kent parkı dinlenmek için en huzurlu yerdir." cümlelerinden hangisi nesneldir?
İlk cümle nesneldir; alan ölçülerek doğrulanabilir. İkinci cümle kişiden kişiye değişen bir değerlendirme olduğu için özneldir.
Özetle
- Kanıtın gücü kaynağına, güncelliğine ve kapsamına bağlıdır.
- Nesnel yargı kanıtlanabilir, öznel yargı kişiye göre değişir.
- Öznel yargılar bilgiden ayrılmalı ve gerekçelendirilmelidir.
- Eleştirel okur ana düşünceyi, kanıtları ve karşı görüşleri sorgular.
- Aceleci genelleme, yanlış neden-sonuç ve kişiyi hedef alma sık görülen akıl yürütme hatalarıdır.
Makalede Kanıt, Nesnellik ve Eleştirel Düşünme — örnek sorular
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.
1Kolay
Bir yazar, yalnızca üç öğrencinin görüşünden hareketle bütün gençlerin kitap okumayı bıraktığını savunuyor.
Bu parçaya yönelik en yerinde eleştiri hangisidir?
AKişileri etiketlemek karşı görüşü çürütmez.
BEksen tercihi farkın algılanışını çarpıtmaktadır.
CÜç kişinin görüşü tüm gençleri temsil etmez.
DÜyelik sayısı okuma davranışını doğrudan ölçmez.
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Parçadaki çıkarımın sorunu: Üç kişinin görüşü tüm gençleri temsil etmez.
2Kolay
Bir makalede telefon kullanım süresiyle uykusuzluk arasında ilişki saptanıyor; telefonun uykusuzluğun tek nedeni olduğu söyleniyor.
Bu metnin kanıta dayalı niteliğini güçlendirmek için hangisi yapılmalıdır?
AFarklı gün ve saatlerde gözlem yapmak.
BUykuya etki eden diğer değişkenleri kontrol etmek.
CBirden fazla dönemden satış verisi toplamak.
DHer iki yöntemi aynı ölçütlerle değerlendirmek.
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Sorun: İlişki, tek başına neden-sonuç ilişkisini kanıtlamaz. Daha sağlam bir değerlendirme için: Uykuya etki eden diğer değişkenleri kontrol etmek.
3Orta
Bir yazar, yalnızca üç öğrencinin görüşünden hareketle bütün gençlerin kitap okumayı bıraktığını savunuyor.
Bu metnin kanıta dayalı niteliğini güçlendirmek için hangisi yapılmalıdır?
AFarklı bölgelerden temsil gücü olan örneklem seçmek.
BÖn test ve son test sonuçlarını karşılaştırmak.
CKişi başına tüketimi de hesaplamak.
DSanayi etkisini ayırıp hane tüketimini ölçmek.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Sorun: Üç kişinin görüşü tüm gençleri temsil etmez. Daha sağlam bir değerlendirme için: Farklı bölgelerden temsil gücü olan örneklem seçmek.
4Orta
Yazar, bisiklet yolları yapılınca trafik sorununun tamamen ortadan kalkacağını öne sürüyor. Toplu taşıma ve araç sayısını tartışmıyor.
Bu parçaya yönelik en yerinde eleştiri hangisidir?
AKaynağı belirsiz iddialar doğrulanamaz.
BÇok etkenli bir sorun tek etkene indirgenmiştir.
CVerinin bağlamı verilmediğinden değişim yorumlanamaz.
DÜç kişinin görüşü tüm gençleri temsil etmez.
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Parçadaki çıkarımın sorunu: Çok etkenli bir sorun tek etkene indirgenmiştir.
5Zor
Bir makalede telefon kullanım süresiyle uykusuzluk arasında ilişki saptanıyor; telefonun uykusuzluğun tek nedeni olduğu söyleniyor.
Bu parçaya yönelik en yerinde eleştiri hangisidir?
AAbartılı dil ve eksik veri nesnelliği zayıflatır.
BBildirilen tutum ile gözlenen davranış aynı değildir.
CÖlçüm koşullarının farklılığı karşılaştırmayı etkiler.
Dİlişki, tek başına neden-sonuç ilişkisini kanıtlamaz.
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Parçadaki çıkarımın sorunu: İlişki, tek başına neden-sonuç ilişkisini kanıtlamaz.