MegaSoru

Coğrafya Biliminin Gelişimi 50 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

Coğrafya Biliminin Gelişimi Konu Anlatımı

Coğrafya bilimi, insanların çevrelerini tanıma ve bilgiyi kaydetme çabasıyla ortaya çıkmış ve zamanla gelişmiştir. Bu konuda bilgiye ulaşma ve doğrulama yöntemleri ile tarih boyunca coğrafyaya katkıda bulunan bazı bilim insanlarının yaklaşımları ele alınır. Doğum ve ölüm yılları gibi ayrıntıları ezberlemek gerekmez; önemli olan katkının niteliğini anlamaktır.

Bilgiye ulaşma ve doğrulama

Coğrafi bilgi edinmek için önce hangi araç ve yöntemin kullanılacağı belirlenir: gözlem, ölçüm, anket, harita, uydu görüntüsü gibi. Bilginin kaynağı birincil ya da ikincil olabilir. Birincil kaynak, olayı yaşayanın ya da ölçeni elde ettiği ilk elden kaynaktır (saha gözlemi, seyahat notu, ölçüm kaydı). İkincil kaynak ise bu bilgileri derleyen ve yorumlayan kaynaktır (ders kitabı, makale).
Bulunan bilgi doğrulanmalıdır: kaynak güvenilir mi, bilgi güncel mi, başka kaynakla örtüşüyor mu? Doğrulanan bilgi düzenli biçimde kaydedilir (not, tablo, harita, rapor).

Antik dönem

Eski Yunan'da coğrafya hem betimleme hem ölçme yönüyle gelişmiştir. Eratosthenes, iki şehirdeki güneş ışınlarının yere düştüğü açı farkından yararlanarak Dünya'nın çevresini hesaplamaya çalışmış, matematikle coğrafyayı birleştirmiştir. Strabon, bilinen dünyayı bölge bölge anlatan betimleyici bir coğrafya eseri yazmıştır. Batlamyus ise yerleri enlem ve boylam ağıyla gösteren harita anlayışını geliştirmiştir.

İslam dünyası ve Türk coğrafyacılar

Orta Çağ'da İslam dünyasında seyahat ve gözlem temelli çok sayıda coğrafya eseri yazılmıştır. Mesudi, gezip gördüğü ülkelerin doğal ve toplumsal özelliklerini kaydetmiştir. Biruni, ölçümlere dayanarak bilimsel bir yaklaşım benimsemiştir. İdrisi, bilinen dünyanın haritasını ve açıklamalarını bir araya getirmiştir. İbni Battuta uzun yolculuklarını seyahatname olarak yazmıştır. İbni Haldun ise coğrafi çevrenin toplumların yaşam biçimine etkisini tartışmıştır.
Kaşgarlı Mahmud, Divanü Lügati't-Türk adlı eserinde Türk boylarının yaşadığı yerleri ve dil özelliklerini kaydetmiş, Türk yurtlarını gösteren bir harita da eklemiştir.

Osmanlı dönemi ve modern coğrafya

Osmanlı'da Piri Reis denizcilik bilgilerini ve kıyı betimlemelerini içeren Kitab-ı Bahriye'yi ve dünya haritasını hazırlamıştır. Kâtip Çelebi, Cihannüma adlı eseriyle Doğu ve Batı kaynaklarını birleştirmiş, Evliya Çelebi ise gezip gördüğü yerleri Seyahatname'de anlatmıştır.
Yeni Çağ'da Varenius, coğrafyayı genel ve özel coğrafya olarak ayırarak bilimsel bir çerçeve kurmuştur. Humboldt ve Ritter, doğa olayları ile insan faaliyetleri arasındaki ilişkileri bütün olarak ele alarak modern coğrafyanın temelini atmıştır. Blache ve Sauer ise insan-çevre ilişkisini ve kültürel peyzajı incelemiştir.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. Bir öğrenci, şehrin nüfusunu bulmak için hem resmî istatistik sitesine hem de bir sosyal medya paylaşımına bakıyor ve iki sayı farklı çıkıyor. Hangi kaynağa daha çok güvenmeli ve neden?

Resmî istatistik kaynağı, verilerin toplanma yöntemi ve tarihi belli olduğu için daha güvenilirdir. Sosyal medya paylaşımının kaynağı, tarihi ve yöntemi belirsiz olabilir. Öğrenci mümkünse bir üçüncü kaynakla da karşılaştırarak bilgiyi doğrulamalıdır.

Örnek 2. Aşağıdakilerden hangisi birincil kaynaktır: bir araştırmacının nehir debisini sahada ölçüp kaydettiği not defteri mi, bu ölçümleri özetleyen bir ders kitabı bölümü mü?

Araştırmacının nehir debisini sahada ölçüp kaydettiği not defteri birincil kaynaktır; çünkü bilgi ilk elden toplanmıştır. Ders kitabı bölümü bu bilgileri derleyip yorumladığı için ikincil kaynaktır.

Örnek 3. Gezip gördüğü ülkeleri yazıya döken ve bu yazıların seyahatname olarak bilinmesini sağlayan bilim insanı, aşağıdakilerden hangisidir: İbni Battuta mı, Batlamyus mu?

İbni Battuta'dır. Batlamyus ise yerleri enlem ve boylam ağıyla göstermeye çalışan antik dönem coğrafyacısıdır. Hangi bilim insanının hangi yaklaşımı geliştirdiğini birbirine karıştırmamak önemlidir.

Özetle

  • Coğrafi bilgiye ulaşırken araç belirlenir, kaynak sorgulanır, bilgi doğrulanır ve kaydedilir.
  • Birincil kaynak ilk elden bilgi, ikincil kaynak derlenmiş ve yorumlanmış bilgidir.
  • Eratosthenes Dünya'nın çevresini hesaplamaya çalışmış, Batlamyus enlem-boylam ağını kullanmıştır.
  • İslam dünyasından ve Türk coğrafyasından Mesudi, Biruni, İdrisi, Kaşgarlı Mahmud, İbni Battuta ve İbni Haldun; Osmanlı'dan Piri Reis, Kâtip Çelebi ve Evliya Çelebi coğrafyaya katkı sağlamıştır.
  • Varenius, Humboldt, Ritter, Blache ve Sauer modern coğrafyanın gelişiminde önemli yaklaşımlar ortaya koymuştur.

Coğrafya Biliminin Gelişimi — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
Dünya'nın çevresini geometrik bir yöntemle hesaplamasıyla tanınan Antik Çağ bilim insanı hangisidir?
APiri Reis
BKâtip Çelebi
CEratosthenes
DEvliya Çelebi
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Eratosthenes, Dünya'nın çevresini geometrik yöntemle hesaplamasıyla tanınır.
2Kolay
Bir öğrenci coğrafya biliminin gelişimi hakkında doğruladığı bilgiyi çalışma dosyasına kaydedecektir. Hangi kayıt biçimi bilginin daha sonra kaynağından denetlenmesini en çok kolaylaştırır?
ABilgiyle birlikte kendi adını ve dosya rengini kaydetmek
BBilgiyle birlikte kaynak adını, yazarını ve ilgili sayfa veya bağlantıyı kaydetmek
CBilgiyle birlikte yalnızca arkadaşlarının görüşlerini kaydetmek
DBilgiyle birlikte metnin sözcük sayısını ve okuma süresini kaydetmek
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Bilginin kaynak adı, yazarı ve bulunduğu sayfa veya bağlantıyla kaydedilmesi araştırma izini korur. Böylece bilgi daha sonra yeniden bulunup denetlenebilir. Diğer kayıtlar bilginin dayandığı kaynağı göstermemektedir.
3Orta
Piri Reis'in Kitâb-ı Bahriye adlı eserinde kıyılar ve limanlar hakkında açıklamalar ile haritalar yer almaktadır. Bu içerik, eserin coğrafi bilgiye katkısını hangi yönden gösterir?
ADeniz yolculukları için kıyı ve liman bilgisini bir araya getirme
BBütün yerlerin hava koşullarını değişmez kabul etme
CYalnızca kara içindeki tarım ürünlerinin verimini hesaplama
DYer bilgisi yerine yalnızca yöneticilerin yaşam öykülerini kaydetme
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Kıyı ve liman açıklamaları ile haritaların birlikte verilmesi denizcilik için gerekli yer bilgisini düzenler. Bu katkı coğrafi bilgi üretimini pratik bir kullanım alanıyla ilişkilendirir.
4Orta
Coğrafi bilginin gelişimi üzerine hazırlanan bir çalışma kartında, eski yer betimlemelerinin sonraki araştırmalarda kullanıldığı; yeni gözlemlerle bazı bilgilerin tamamlandığı veya düzeltildiği belirtilmiştir. Bu kart hangi değerlendirmeyi destekler?
AFarklı dönemlerdeki araştırmacılar arasında bilgi aktarımı bulunamaz.
BYeni bir gözlem yapıldığında önceki bütün bilgiler zorunlu olarak kullanılamaz hâle gelir.
CBir bilgi eski bir eserde yer alıyorsa daha sonra sınanmasına gerek kalmaz.
DCoğrafi bilgi önceki birikimden yararlanılarak geliştirilip yeniden değerlendirilebilir.
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Önceki kayıtların kullanılması bilgi birikimini, yeni gözlemlerle tamamlama ve düzeltme ise bilginin yeniden değerlendirilmesini gösterir. Gelişim, geçmişi bütünüyle reddetmek veya eski bilgiyi değişmez saymak anlamına gelmez.
5Zor
Bir sınıf etkinliğinde Antik Çağ çalışmalarının, Osmanlı dönemindeki coğrafya eserlerinden; bu eserlerin de uzaydan uydu gözlemlerinin kullanıldığı dönemden önce olduğu belirtilmiştir. Bir öğrenci, "Antik Çağ coğrafyacıları uydu gözlemlerini kullanarak Osmanlı eserlerini düzeltmiştir." yazmıştır. Bu ifadedeki hatayı en kapsamlı biçimde açıklayan değerlendirme hangisidir?
AHem kullanılan araç hem düzeltildiği söylenen eserler, verilen sıraya göre Antik Çağ'dan sonradır.
BUydu gözlemleri yeni olduğu için Antik Çağ'da hiç coğrafi bilgi üretilemediği söylenmelidir.
CCoğrafya eserlerinin farklı dönemlerde yazılması bilgi karşılaştırmasını her durumda imkânsız kılar.
DYalnızca Osmanlı eserlerinin Antik Çağ'dan önce olduğu kabul edilmelidir.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Verilen zaman dizisinde hem Osmanlı eserleri hem uydu gözlemleri Antik Çağ'dan sonradır. Öğrencinin açıklaması iki yönden tarihsel bağlamla uyuşmamaktadır. Antik Çağ'da farklı araç ve yöntemlerle coğrafi bilgi üretilebilmiştir.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular