MegaSoru

Coğrafya Biliminin Konusu ve Bölümleri 50 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

Coğrafya Biliminin Konusu ve Bölümleri Konu Anlatımı

Coğrafya, yeryüzünde olan olayları, olguları ve mekânları nerede olduklarını, neden orada olduklarını ve birbirleriyle nasıl ilişkili olduklarını sorarak inceleyen bilimdir. Bu konuda coğrafyanın neyi incelediği, doğal ve beşerî ortamın ne olduğu, doğal kürelerin neler olduğu ve coğrafi bakışın nasıl kurulduğu ele alınır.

Coğrafyanın konusu

Coğrafya yalnız yer adlarını ve haritaları öğrenmek değildir. Bir olay ya da olgu için önce "Nerede?" diye sorulur, ardından "Neden orada?", "Başka hangi olay ve olgularla ilişkili?" ve "Zaman içinde nasıl değişiyor?" soruları sorulur.
Coğrafyanın inceleme alanı, doğa ile insanın yeryüzünde bir araya geldiği mekândır. Bu nedenle bir konuyu coğrafi olarak incelemek, onu bulunduğu mekânın koşullarıyla birlikte düşünmek demektir.

Doğal ortam ve beşerî ortam

Doğal ortam, insan eliyle oluşturulmamış ögelerden oluşur: yer şekilleri, iklim, akarsular ve göller, topraklar, bitki örtüsü ve hayvan toplulukları bunlar arasındadır.
Beşerî ortam ise insanın oluşturduğu ya da insanla ilgili ögelerden oluşur: nüfus, yerleşmeler, ekonomik faaliyetler, ulaşım yolları, kültür ve yönetim yapısı bu gruptadır. Bir tarla, bir baraj ya da bir şehir beşerî ortamın ürünüdür; ancak hepsi doğal ortamın üzerinde ve onunla ilişki içinde kurulmuştur.

Doğal küreler

Yeryüzünü oluşturan ve birbiriyle sürekli etkileşim hâlinde olan doğal sistemlere küre denir. Atmosfer Dünya'yı saran hava tabakasıdır. Hidrosfer okyanus, deniz, göl, akarsu ve yer altı sularını kapsar. Litosfer kayaçlardan oluşan yer kabuğudur ve yeryüzü şekillerinin ana gövdesini oluşturur. Biyosfer canlıların yaşadığı alandır. Kriyosfer ise buzulların, kalıcı kar örtüsünün ve donmuş toprakların oluşturduğu donmuş su alanıdır.
Küreler birbirinden bağımsız değildir. Örneğin yağmur atmosferde oluşur, hidrosfere karışır, toprağı ve litosferi aşındırır, biyosferdeki canlıların yaşamını etkiler.

Fiziki coğrafya, beşerî coğrafya ve etkileşim

Doğal ortamı inceleyen alana fiziki coğrafya, insan topluluklarını ve onların mekân üzerindeki faaliyetlerini inceleyen alana beşerî coğrafya denir. Bu ayrım incelemeyi kolaylaştırmak içindir; gerçek yaşamda ikisi iç içedir.
Bir olay çoğu zaman birden çok bileşenle ilişkilidir. Taşkın bir olayı yağış miktarına, toprağın yapısına ve nehir kenarında yerleşmenin kurulmasına birlikte bağlıdır. Coğrafi bakış, olayı tek bir nedene bağlamak yerine bu ilişkileri birlikte görmeyi sağlar.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. Bir kıyı kentinde balıkçılığın ve limancılığın gelişmesi için hangi doğal ve hangi beşerî ortam ögeleri rol oynamış olabilir?

Doğal ortam ögeleri: kıyının girintili ve rüzgârdan korunaklı olması, denizin balıkça zengin olması, derinliğin gemi yanaşmasına elverişli olması. Beşerî ortam ögeleri: limana bağlanan karayolu ve demiryolları, liman tesisleri, balıkçılıkla geçinen nüfus ve pazar ihtiyacı. Gelişmeyi tek başına doğal ya da tek başına beşerî ögeler açıklamaz; ikisi birlikte etkilidir.

Örnek 2. Dağ başında biriken karın erimesiyle akarsuya karışan su, aşağıdaki bir vadide sulama için kullanılıyor. Bu olayda hangi küreler etkileşim içindedir?

Kar ve buzul örtüsü kriyosfere, akarsu hidrosfere, vadideki toprak ve kayaçlar litosfere, sulanan bitkiler ve çiftçiler biyosfere aittir. Yağış ve buharlaşma yoluyla atmosfer de sürece katılır. Yani olay tek bir küreyle açıklanamaz; küreler birbirini etkiler.

Örnek 3. Bir ovada pamuk tarımının yaygın olmasını coğrafi bakışla incelemek için hangi sorular sorulabilir?

Nerede yoğunlaşıyor (konum ve dağılış)? Neden orada (sıcak yaz, uygun toprak, sulama suyu gibi doğal koşullar)? Hangi beşerî ögelerle ilişkili (iş gücü, pazar, ulaşım, tarım teknolojisi)? Zaman içinde değişiyor mu (ekim alanı artıyor mu, azalıyor mu)? Bu sorular konuyu hem doğal hem beşerî ögelerle birlikte ele alır.

Özetle

  • Coğrafya olay ve olguları nerede, neden orada ve hangi ilişkilerle sorularıyla inceler.
  • Doğal ortam doğanın kendiliğinden oluşan ögelerinden, beşerî ortam insanla ilgili ögelerden oluşur; ikisi sürekli etkileşim içindedir.
  • Doğal küreler atmosfer, hidrosfer, litosfer, biyosfer ve kriyosferdir; birbirleriyle etkileşirler.
  • Fiziki ve beşerî coğrafya birbirinden bağımsız alanlar değildir; doğa-insan etkileşimi coğrafyanın merkezindedir.
  • Bir olay birden çok bileşenle ilişkili olabilir; coğrafi bakış bu ilişkileri birlikte görmeyi sağlar.

Coğrafya Biliminin Konusu ve Bölümleri — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
Aşağıdaki araştırma sorularından hangisi coğrafyanın inceleme alanıyla doğrudan ilişkilidir?
ABir mineralin atomları hangi bağlarla birbirine tutunur?
BBir bitkinin hücrelerinde protein üretimi nasıl gerçekleşir?
CYerleşmelerin akarsu vadilerinde yoğunlaşmasında hangi koşullar etkilidir?
DBir dilin sözcük yapısı tarih boyunca nasıl değişmiştir?
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Yerleşmelerin dağılışı ve bu dağılışı etkileyen çevre koşulları coğrafyanın konusudur. Diğer araştırmaların odağında atomik yapı, hücresel işleyiş ve dilin gelişimi bulunmaktadır.
2Kolay
Bir araştırmada üretim tesislerinin, ürünlerin taşındığı merkezlerin ve satış alanlarının dağılışı incelenmektedir. Bu araştırma beşerî coğrafyanın hangi alanıyla doğrudan ilişkilidir?
ANüfus coğrafyası
BEkonomik coğrafya
CYerleşme coğrafyası
DSiyasi coğrafya
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Üretim, dağıtım ve tüketim faaliyetlerinin mekânsal özellikleri ekonomik coğrafyanın konusudur. Araştırmanın odağında nüfus yapısı, yerleşme biçimleri veya siyasi örgütlenme bulunmamaktadır.
3Orta
Bir kıyı alanında iki araştırma yürütülmektedir. İlk araştırmada kıyının biçimi ve dalgaların kıyı üzerindeki etkileri, ikinci araştırmada ise limanın çevresindeki ticari faaliyetlerin dağılışı incelenmektedir. Araştırmaların ağırlıklı olarak ilgili olduğu bölümler sırasıyla hangileridir?
AFiziki coğrafya — Beşerî coğrafya
BBeşerî coğrafya — Fiziki coğrafya
CFiziki coğrafya — Fiziki coğrafya
DBeşerî coğrafya — Beşerî coğrafya
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Kıyı biçimi ve dalga etkileri doğal süreçlerle ilgili olduğu için fiziki coğrafyanın; ticari faaliyetlerin dağılışı ise insan faaliyetleriyle ilgili olduğu için beşerî coğrafyanın inceleme alanındadır.
4Orta
Bir araştırmacı sırasıyla havadaki su buharını, gölde bulunan sıvı suyu ve gölü çevreleyen kayalık yüzeyleri incelemiştir. İncelenen unsurların ait olduğu doğal ortam bileşenleri hangi seçenekte doğru sıralanmıştır?
AKriyosfer — Hidrosfer — Biyosfer
BHidrosfer — Atmosfer — Litosfer
CAtmosfer — Kriyosfer — Biyosfer
DAtmosfer — Hidrosfer — Litosfer
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Havadaki su buharı atmosferin, göldeki sıvı su hidrosferin, kayalık yüzeyler ise litosferin kapsamında değerlendirilir. Su içeren her unsur aynı ortam bileşenine ait değildir.
5Zor
Bir kutup kıyısına ait gözlem kaydında deniz buzları, sıvı deniz suyu, kıyıdaki kayalıklar ve kıyıda yaşayan kuşlar yer almaktadır. Bir öğrenci bu unsurları hidrosfer, litosfer ve biyosfer başlıkları altında toplamış; deniz buzları için ayrı bir başlık kullanmamıştır. Doğal ortamı beş bileşenle ele alan sınıflandırmaya göre kaydın nasıl düzeltilmesi gerekir?
AKriyosfer başlığı eklenmeli ve deniz buzları bu başlık altında gösterilmelidir.
BAtmosfer başlığı eklenmeli ve deniz buzları bu başlık altında gösterilmelidir.
CLitosfer başlığı kaldırılmalı ve kayalıklar hidrosfer başlığına taşınmalıdır.
DBiyosfer başlığı kaldırılmalı ve kuşlar atmosfer başlığına taşınmalıdır.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Beş bileşenli sınıflandırmada donmuş su ortamları kriyosfer başlığı altında ele alınır. Sıvı deniz suyu hidrosfer, kayalıklar litosfer, kuşlar ise biyosfer kapsamında kalır. Kuşların uçabilmesi onların atmosfer bileşeni olarak sınıflandırılmasını gerektirmez.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular