Çözümü göster
Yerleşmelerin dağılışı ve bu dağılışı etkileyen çevre koşulları coğrafyanın konusudur. Diğer araştırmaların odağında atomik yapı, hücresel işleyiş ve dilin gelişimi bulunmaktadır.
Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.
Coğrafya, yeryüzünde olan olayları, olguları ve mekânları nerede olduklarını, neden orada olduklarını ve birbirleriyle nasıl ilişkili olduklarını sorarak inceleyen bilimdir. Bu konuda coğrafyanın neyi incelediği, doğal ve beşerî ortamın ne olduğu, doğal kürelerin neler olduğu ve coğrafi bakışın nasıl kurulduğu ele alınır.
Coğrafya yalnız yer adlarını ve haritaları öğrenmek değildir. Bir olay ya da olgu için önce "Nerede?" diye sorulur, ardından "Neden orada?", "Başka hangi olay ve olgularla ilişkili?" ve "Zaman içinde nasıl değişiyor?" soruları sorulur.
Coğrafyanın inceleme alanı, doğa ile insanın yeryüzünde bir araya geldiği mekândır. Bu nedenle bir konuyu coğrafi olarak incelemek, onu bulunduğu mekânın koşullarıyla birlikte düşünmek demektir.
Doğal ortam, insan eliyle oluşturulmamış ögelerden oluşur: yer şekilleri, iklim, akarsular ve göller, topraklar, bitki örtüsü ve hayvan toplulukları bunlar arasındadır.
Beşerî ortam ise insanın oluşturduğu ya da insanla ilgili ögelerden oluşur: nüfus, yerleşmeler, ekonomik faaliyetler, ulaşım yolları, kültür ve yönetim yapısı bu gruptadır. Bir tarla, bir baraj ya da bir şehir beşerî ortamın ürünüdür; ancak hepsi doğal ortamın üzerinde ve onunla ilişki içinde kurulmuştur.
Yeryüzünü oluşturan ve birbiriyle sürekli etkileşim hâlinde olan doğal sistemlere küre denir. Atmosfer Dünya'yı saran hava tabakasıdır. Hidrosfer okyanus, deniz, göl, akarsu ve yer altı sularını kapsar. Litosfer kayaçlardan oluşan yer kabuğudur ve yeryüzü şekillerinin ana gövdesini oluşturur. Biyosfer canlıların yaşadığı alandır. Kriyosfer ise buzulların, kalıcı kar örtüsünün ve donmuş toprakların oluşturduğu donmuş su alanıdır.
Küreler birbirinden bağımsız değildir. Örneğin yağmur atmosferde oluşur, hidrosfere karışır, toprağı ve litosferi aşındırır, biyosferdeki canlıların yaşamını etkiler.
Doğal ortamı inceleyen alana fiziki coğrafya, insan topluluklarını ve onların mekân üzerindeki faaliyetlerini inceleyen alana beşerî coğrafya denir. Bu ayrım incelemeyi kolaylaştırmak içindir; gerçek yaşamda ikisi iç içedir.
Bir olay çoğu zaman birden çok bileşenle ilişkilidir. Taşkın bir olayı yağış miktarına, toprağın yapısına ve nehir kenarında yerleşmenin kurulmasına birlikte bağlıdır. Coğrafi bakış, olayı tek bir nedene bağlamak yerine bu ilişkileri birlikte görmeyi sağlar.
Örnek 1. Bir kıyı kentinde balıkçılığın ve limancılığın gelişmesi için hangi doğal ve hangi beşerî ortam ögeleri rol oynamış olabilir?
Doğal ortam ögeleri: kıyının girintili ve rüzgârdan korunaklı olması, denizin balıkça zengin olması, derinliğin gemi yanaşmasına elverişli olması. Beşerî ortam ögeleri: limana bağlanan karayolu ve demiryolları, liman tesisleri, balıkçılıkla geçinen nüfus ve pazar ihtiyacı. Gelişmeyi tek başına doğal ya da tek başına beşerî ögeler açıklamaz; ikisi birlikte etkilidir.
Örnek 2. Dağ başında biriken karın erimesiyle akarsuya karışan su, aşağıdaki bir vadide sulama için kullanılıyor. Bu olayda hangi küreler etkileşim içindedir?
Kar ve buzul örtüsü kriyosfere, akarsu hidrosfere, vadideki toprak ve kayaçlar litosfere, sulanan bitkiler ve çiftçiler biyosfere aittir. Yağış ve buharlaşma yoluyla atmosfer de sürece katılır. Yani olay tek bir küreyle açıklanamaz; küreler birbirini etkiler.
Örnek 3. Bir ovada pamuk tarımının yaygın olmasını coğrafi bakışla incelemek için hangi sorular sorulabilir?
Nerede yoğunlaşıyor (konum ve dağılış)? Neden orada (sıcak yaz, uygun toprak, sulama suyu gibi doğal koşullar)? Hangi beşerî ögelerle ilişkili (iş gücü, pazar, ulaşım, tarım teknolojisi)? Zaman içinde değişiyor mu (ekim alanı artıyor mu, azalıyor mu)? Bu sorular konuyu hem doğal hem beşerî ögelerle birlikte ele alır.
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.