Özdeş Nesneli Sıralama ve Pascal Üçgeni Konu Anlatımı
Dizilecek nesnelerden bazıları birbirinin aynıysa sıralama sayısı $n!$ den azdır. Bu konuda özdeş nesneli sıralama, ızgarada yol sayma ve Pascal üçgeni birlikte incelenir.
Özdeş nesneli sıralama
$n$ nesnenin $a$ tanesi birbirinin aynıysa sıralama sayısı $\dfrac{n!}{a!}$ dir; çünkü özdeş nesneler kendi aralarında yer değiştirdiğinde yeni bir dizilim oluşmaz. İki ayrı özdeş grup ($a$ ve $b$ tane) varsa sayı $\dfrac{n!}{a!\,b!}$ olur. Örneğin $AABB$ harflerinin dizilişi $\dfrac{4!}{2!\,2!}=6$ dır; $ANKARA$ sözcüğünün harfleri $\dfrac{6!}{3!}=120$ biçimde dizilir.
Izgarada yol sayma
Bir ızgarada yalnız sağa ve yukarıya giderek $A$ dan $B$ ye ulaşırken $a$ adım sağa, $b$ adım yukarı gidilecekse her yol $a$ tane “S” ve $b$ tane “Y” içeren bir dizidir; yol sayısı $\dfrac{(a+b)!}{a!\,b!}$ dir. Belli bir noktadan geçen yollarda önce başlangıçtan o noktaya, sonra o noktadan bitişe giden yol sayıları çarpılır. Belli bir noktadan geçmeyen yollar, toplam yol sayısından o noktadan geçenler çıkarılarak bulunur.
Pascal üçgeni
Pascal üçgeninin kenarlarında $1$ vardır ve her iç sayı, üstündeki iki sayının toplamıdır:
$1$
$1\ \ 1$
$1\ \ 2\ \ 1$
$1\ \ 3\ \ 3\ \ 1$
$1\ \ 4\ \ 6\ \ 4\ \ 1$
$1\ \ 5\ \ 10\ \ 10\ \ 5\ \ 1$
Satırlar $0$ dan başlayarak numaralanırsa $n$. satırdaki sayılar, $n$ elemanlı bir kümeden $0,1,2,\dots,n$ eleman seçmenin yollarını verir; örneğin $4$ elemanlı kümeden $2$ eleman seçmek $6$ yoldur. $n$. satırın toplamı $2^n$ dir; bu, $n$ elemanlı kümenin alt küme sayısıdır: $1+4+6+4+1=16=2^4$. Izgarada yol sayıları da aynı sayılarla örtüşür.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. $AABB$ harflerinin bütün farklı dizilişlerini yazınız ve sayısını bulunuz.
$AABB,\ ABAB,\ ABBA,\ BAAB,\ BABA,\ BBAA$ olmak üzere $6$ dizilim vardır; formülle $\dfrac{4!}{2!\,2!}=6$ bulunur.
Örnek 2. Bir ızgarada yalnız sağa ve yukarıya gidilerek $A$ dan $B$ ye $4$ adım sağa ve $3$ adım yukarı gidilecektir. Kaç farklı yol vardır? Yolların kaçı, $A$ dan $2$ sağa $1$ yukarıda bulunan $C$ noktasından geçer?
Toplam yol $\dfrac{7!}{4!\,3!}=35$ tir. $A$ dan $C$ ye $\dfrac{3!}{2!\,1!}=3$ yol, $C$ den $B$ ye $2$ sağ ve $2$ yukarı olduğundan $\dfrac{4!}{2!\,2!}=6$ yol vardır. $C$ den geçen yol sayısı $3\cdot6=18$ dir.
Örnek 3. Pascal üçgeninde $1,\ 5,\ 10,\ 10,\ 5,\ 1$ satırının hemen altındaki satırı yazınız ve bu satırın toplamını bulunuz.
Yeni satırın kenarları $1$ dir; ortadaki sayılar $1+5=6,\ 5+10=15,\ 10+10=20,\ 10+5=15,\ 5+1=6$ dır. Satır $1,6,15,20,15,6,1$ olur ve toplamı $64=2^6$ dır.
Örnek 4. “$ANKARA$ sözcüğünün harfleri $6!=720$ farklı biçimde dizilir.” önermesi doğru mudur?
Önerme yanlıştır. Sözcükte üç tane $A$ vardır; $A$ ların kendi aralarındaki yer değişimi yeni bir dizilim vermez. Doğru sayı $\dfrac{6!}{3!}=120$ dir.
Özetle
- $n$ nesnenin $a$ tanesi özdeşse dizilişlerin sayısı $\dfrac{n!}{a!}$, iki özdeş grup varsa $\dfrac{n!}{a!\,b!}$ dir.
- Izgarada $a$ sağ ve $b$ yukarı adımlı yol sayısı $\dfrac{(a+b)!}{a!\,b!}$ dir; ara noktadan geçen yollar çarpılarak bulunur.
- Pascal üçgeninde her iç sayı, üstündeki iki sayının toplamıdır.
- Pascal üçgenindeki sayılar seçme sayılarıdır; $n$. satırın toplamı $2^n$ dir.
- Özdeş nesne varsa $n!$ kullanmak fazla sayım yapar.