MegaSoru

Türk-İslam Medeniyetinin Bilim, Kültür, Eğitim ve Sanat Alanlarında Ortaya Çıkardığı Etkiler 50 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

Türk-İslam Medeniyetinin Bilim, Kültür, Eğitim ve Sanat Alanlarında Ortaya Çıkardığı Etkiler Konu Anlatımı

Türkistan’dan Anadolu’ya uzanan süreçte Türk-İslam medeniyeti bilim, kültür, eğitim ve sanat alanlarında önemli eserler ortaya koymuştur. Bu konu, söz konusu gelişmelerin Anadolu’nun Türkleşme ve İslamlaşmasına etkisini, Batı medeniyetiyle karşılaştırmasını ve önemli şahsiyetlerin insanlığın ortak mirasına katkısını incelemeyi amaçlar.

Eğitim ve bilim kurumları: medrese, şifahane, tekke

Medreseler Türk-İslam dünyasında eğitimin merkezleriydi. Büyük Selçuklu Devleti’nde Nizamülmülk tarafından kurulan Nizamiye medreseleri ilim yetiştiren önemli kurumlardı. Anadolu’da da Selçuklu döneminde Karatay gibi medreseler açıldı. Medreselerde din bilimleri yanında matematik, astronomi ve tıp gibi alanlarda da eğitim verilebiliyordu.
Şifahaneler (darüşşifa) hastaların tedavi edildiği ve tıp eğitiminin verildiği kurumlardır; Kayseri ve Divriği’deki şifahaneler bu geleneğin örnekleri arasındadır. Tekkeler ise insanların manevi eğitim aldığı, yolcuların ağırlandığı yerlerdi. Bu kurumlar vakıflarla yaşatılır, bu sayede devlet bütçesine yük olmadan eğitim ve sağlık hizmeti sürdürülürdü.

Türk-İslam medeniyeti ile Batı medeniyetinin karşılaştırılması

Orta Çağ’da Türk-İslam dünyasında eğitim büyük ölçüde medreselerde ve vakıf kurumlarında yürütülürken, aynı dönemde Batı Avrupa’da eğitim ağırlıklı olarak kilise ve manastır okullarında verilirdi. Batı’da üniversitelerin ortaya çıkışı daha geç bir dönemde olmuştur. Bilimsel çalışmalar Türk-İslam dünyasında gözlemevleri ve şifahaneler gibi kurumlarda yoğunlaşmıştır.
Bu karşılaştırma bir medeniyetin diğerinden üstün olduğunu söylemek için değil, farklı anlayışları ve birbirinden etkilenmeleri görmek içindir. İslam dünyasında yazılan bilim eserlerinin sonradan Batı’ya aktarıldığı bilinmektedir.

Anadolu’nun Türkleşme ve İslamlaşmasına etkisi

Anadolu’da Türkçe konuşan toplulukların artması, Türk kültürünün yerleşmesi ve İslamiyet’in yayılması birbirini etkileyen süreçlerdi. Dervişler, tekkeler ve zaviyeler hem yeni gelen Türkmenlere hem de yerli halka ulaşan manevi merkezlerdi. Medreseler ve vakıflar şehirlerde ilim ve hizmet ağı kurdu. Karamanoğlu Mehmet Bey’in Türkçeyi resmî dil ilan etmesi de Türkçenin Anadolu’da kalıcı hâle gelmesinde önemli bir adımdır.
Bu etkiyi değerlendirirken kanıtlara bakılır: vakfiyeler, kitabeler, şairlerin ve mutasavvıfların eserleri ve dönemin yapıları kanıt olarak kullanılabilir.

Önemli şahsiyetler ve insanlığın ortak mirasına katkıları

Hoca Ahmed Yesevi Türkistan’da yaşamış, Türkçe yazdığı hikmetlerle halk arasında etkili olmuş bir mutasavvıftır. Kaşgarlı Mahmud, Divanü Lügati’t-Türk adlı eseriyle Türk dilinin ilk büyük sözlüğünü hazırlamış, Türk boylarını ve kültürünü tanıtmıştır. Ömer Hayyam matematik ve astronomide çalışmış, Celali takvimine katkı vermiş, rubaileriyle de tanınmıştır. Cezeri, makine ve otomatlar üzerine yazdığı eserle mühendislik alanında önemli bir isim olmuştur.
İbnülarabi tasavvuf düşüncesine yön veren bir düşünürdür. Mevlana Celaleddin Rumi, Mesnevi ve Divan-ı Kebir ile hoşgörü ve sevgi anlayışını yaymıştır. Hacı Bektaş Veli, insanların birbirine sevgi ve saygıyla yaklaşmasını öğütlemiş; Yunus Emre ise sade Türkçesiyle ve insan sevgisi vurgusuyla halk şiirini etkilemiştir. İbni Bibi, Anadolu Selçuklu tarihini anlatan Farsça eseriyle dönemin önemli kaynaklarından birini yazmıştır.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. Medreseler vakıflar aracılığıyla yaşatılıyordu. Bu durumun devlet açısından ve toplum açısından sonuçları nelerdir?

Devlet açısından eğitim ve sağlık hizmeti için bütçeye fazla yük binmemiş; toplum açısından hayır sahipleri bu hizmetlere katkıda bulunmuştur. Böylece eğitim kurumları devlet değişse bile sürekli kalabilmiştir.

Örnek 2. Bir öğrenci Mevlana, Hacı Bektaş Veli ve Yunus Emre’nin ortak yönünü “hoşgörü ve insan sevgisi” olarak belirtiyor. Bu yargıyı destekleyen bir kanıt gösteriniz.

Yunus Emre’nin “Yaratılanı hoş gör, Yaradan’dan ötürü.” dizesi, Mevlana’nın Mesnevi’deki sevgi ve hoşgörü vurgusu ve Hacı Bektaş Veli’nin insanlara sevgi ve saygıyı öğütlemesi bu ortak yönü gösteren örneklerdir.

Örnek 3. Kaşgarlı Mahmud’un yazdığı Divanü Lügati’t-Türk’ün tarih bilimi açısından değerini nasıl yorumlarsınız?

Bu eser, Türk dilinin söz varlığını ve Türk boylarının yaşamını, atasözlerini ve şiirlerini aktardığı için Türk dilinin ve kültürünün ilk dönem kaynaklarından biridir. Hem dil tarihi hem kültür tarihi araştırmalarında kanıt olarak kullanılır.

Özetle

  • Medrese, şifahane ve tekke; Türk-İslam medeniyetinde eğitim, sağlık ve manevi eğitim kurumlarıdır; vakıflarla yaşatılırdı.
  • Türk-İslam ve Batı medeniyetinin bilim, kültür, eğitim ve sanat anlayışları farklı kurumlar üzerinden karşılaştırılabilir.
  • Dervişler, tekkeler, medreseler ve Türkçenin yaygınlaşması Anadolu’nun Türkleşme ve İslamlaşma sürecine katkı vermiştir.
  • Hoca Ahmed Yesevi, Kaşgarlı Mahmud, Ömer Hayyam, Cezeri, İbnülarabi, Mevlana, Hacı Bektaş Veli, Yunus Emre ve İbni Bibi insanlığın ortak mirasına katkı yapan şahsiyetlerdir.
  • Bir şahsiyetin katkısı değerlendirilirken eseri ve etkisi kanıt gösterilerek yorumlanmalıdır.

Türk-İslam Medeniyetinin Bilim, Kültür, Eğitim ve Sanat Alanlarında Ortaya Çıkardığı Etkiler — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
Selçuklu döneminde müderrislerin ders verdiği ve öğrencilerin düzenli öğretim gördüğü kurum hangisidir?
AKervansaray
BTersane
CMedrese
DDarüşşifa
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Medrese öğretim kurumudur; müderris burada ders veren hocadır. Diğer seçeneklerin temel işlevleri sırasıyla sağlık hizmeti, konaklama ve gemi yapımıdır.
2Kolay
Artuklu çevresinde su saatleri ve suyu yükselten düzenekler üzerine çalışan bilgin hangisidir?
AAhmed Yesevi
BCezeri
CKaşgarlı Mahmud
Dİbn Bibi
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Cezeri mekanik alanındaki düzenekleriyle tanınır. Diğer isimler sırasıyla dil ve kültür, tarih yazıcılığı, dinî-tasavvufi edebiyat alanlarıyla öne çıkar.
3Orta
Ahmed Yesevi'nin hikmetlerinde Türk halk şiirinin anlatım imkânlarıyla İslami öğütler bir araya gelmiştir. Bu durum hangi yorumu destekler?
AYeni dinî içerik önceki kültürel anlatım biçimleriyle aktarılabilmiştir.
Bİslami içerik kullanılması önceki edebî biçimlerin bırakıldığını gösterir.
CEdebî biçimde devamlılık bulunduğu için düşünce içeriği de değişmeden kalmıştır.
DHalk şiiri biçimlerinin kullanılması metinlerin dinî içerik taşımadığını gösterir.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Biçim ile içerik ayrı boyutlardır. Halk şiirine ait imkânlar İslami öğütleri anlatmak için kullanılabilir; kültürel süreklilik ile dinî değişim birlikte görülebilir.
4Orta
Dîvânu Lugâti't-Türk'te kelimelerin yanında atasözleri ve şiir örnekleri de bulunur. Bu içerik çeşitliliği eserin hangi biçimde kullanılmasını destekler?
AYalnız iki dil arasındaki kelime karşılıklarını veren liste olarak
BHer şiirin yazarın başından geçen olayı kaydettiği hatırat olarak
CBütün topluluklarda dilin hiç değişmediğini gösteren belge olarak
DDil verileri yanında kültürel anlatımları da inceleyen kaynak olarak
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Atasözü ve şiir örnekleri sözlüğün dilin kullanıldığı kültürel çevreyi araştırmada da kaynak olmasını sağlar. Her örneği yazarın yaşadığı olay saymak veya bütün toplulukların dilini değişmez kabul etmek içerikten çıkarılamaz.
5Zor
ÖzellikNizamiye örneğiBologna'nın ilk dönemiÖrgütlenmede öne çıkanNizamülmülk'ün kurucu desteğiÖğrencilerin birlik oluşturmasıÖğretim ilişkisiHoca ve öğrencilerHoca ve öğrenciler
Tablodaki sınırlı bilgilerle hangi karşılaştırma yapılabilir?
AÖrgütlenme yolları farklıdır; iki çevrede de hoca–öğrenci ilişkisi vardır.
BKuruluş yolları farklı olduğu için iki çevreden yalnız biri eğitim vermiştir.
CHoca–öğrenci ilişkisi ortak olduğundan bütün yönetim kuralları aynıdır.
DNizamiye'de kurucu desteği bulunması Bologna'daki öğrencilerin rolünü açıklar.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Tablo hem farklılık hem benzerlik içerir. Kuruluşta öne çıkan aktörler farklıdır; öğretimin insanlar arasındaki ilişkisi ortaktır. Bu sınırlı verilerden tam kurumsal aynılık veya tek taraflı aktarım çıkarılmaz.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular