Çözümü göster
Kut yönetme yetkisinin ilahi kaynağına ilişkin anlayıştır. İkta gelir tahsisi, gulâm askerî yetiştirme ve hizmet, atabeglik ise yönetici eğitimi ve devlet göreviyle ilişkilidir.
Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.
Türkistan’dan Anadolu’ya uzanan süreçte Türk devletleri hem eski Türk geleneklerini sürdürmüş hem de İslam ve bölgedeki yerleşik kültürlerin etkisiyle yeni uygulamalar geliştirmiştir. Bu konu, devlet ve ordu teşkilatında neyin değiştiğini, neyin sürdüğünü ve bunun nedenlerini incelemeyi amaçlar.
Eski Türk devletlerinde hükümdarlık yetkisinin Tanrı tarafından verildiğine inanılır, ülke hanedanın ortak malı sayılırdı. Bu anlayış Karahanlı, Gazneli ve Selçuklu devletlerinde de bir ölçüde sürdü. Hükümdar öldüğünde yönetim hanedan üyeleri arasında paylaşılabiliyor, bu da taht kavgalarına yol açabiliyordu.
Zamanla İslam ve çevredeki devlet geleneklerinin etkisiyle hükümdarın unvanları değişti. Eski “kağan” ve “han” unvanlarının yanında Gazneli Mahmud ve Selçuklu hükümdarları “sultan” unvanını kullandı. Büyük Selçuklu hükümdarı Alparslan’ın oğlu Melikşah’ı veliaht göstermesi, tek bir varisin belirlenmesine yönelik bir adımdır.
Karahanlı Devleti’nde yönetim, eski Türk geleneğine uygun olarak ikili bir yapıdaydı: devlet doğu ve batı olarak iki bölüme ayrılmış, başlarında hanedan üyeleri bulunmuştu. Gazneli Devleti’nde ise çevredeki İran devlet geleneğinin etkisiyle divan teşkilatı gelişti ve merkezî yönetim güçlendi.
Büyük Selçuklu Devleti’nde sultanın yanında yönetimin başında vezir bulunurdu. Vezir Nizamülmülk bu dönemin en tanınmış devlet adamıdır; Siyasetname adlı eseri devlet yönetimine dair görüşlerini yansıtır. Eyaletlere yönetmek üzere gönderilen şehzadelere eğitmen olarak atabeyler tayin edilirdi. Türkiye Selçuklu Devleti de bu geleneği devralmış; Konya merkezli yönetimde sultan, vezir ve divan birlikte çalışmıştır. Devletin sınırlarında Türkmen uç beylikleri de önemli bir rol oynamıştır.
Eski Türk ordusunun temelini atlı okçular oluştururdu. Gazneli Devleti’nde ordu Türk köle kökenli gulamlar ve çeşitli birliklerden oluşan bir yapıya kavuşmuştur. Büyük Selçuklu ordusunda ise Türkmen atlı birlikleri ile sultanın saray askerleri (gulamlar) birlikte bulunur, ayrıca ikta sahibi askerler de savaşa katılırdı.
İkta sisteminde devlet, bir bölgenin vergi gelirini maaş yerine görevliye bırakır, görevli de karşılığında asker beslerdi. Toprağın mülkiyeti devlette kalırdı. Bu sistem ordunun maliyetini azaltmış, merkezî otoritenin zayıfladığı dönemlerde ise ikta sahiplerinin güçlenmesine yol açabilmiştir. Türkiye Selçukluları da benzer bir düzeni sürdürmüştür.
Tuğ, sancak, nevbet (hükümdarın kapısında belirli saatlerde çalınan davul ve boru), taht, hutbe okutma ve para bastırma, hükümdarlık alametleri arasındadır. Bu alametlerin bir kısmı eski Türk devletlerinden gelmiş, bir kısmı İslam dünyasında kazanılan geleneklerle birleşmiştir. Bir hükümdarın adının hutbede okunması ve adına sikke basılması, egemenliğin kabul edildiğini gösterirdi.
Değişimin nedenleri arasında İslamiyet’in kabulü, yerleşik hayata geçilmesi ve bölgenin devlet gelenekleriyle temas yer alır. Süreklilik ise töre ve örf (yazılı olmayan, toplum tarafından benimsenen kurallar) ile hanedan geleneğinin korunmasından kaynaklanır. Devlet ve ordu teşkilatındaki değişim ve süreklilik merkez yönetimi, ordu ve vergi sistemi gibi kurumları etkilemiştir.
Örnek 1. Bir devlette hükümdar öldüğünde yönetim, hanedan üyeleri arasında bölüştürülüyor. Bu uygulamanın hangi eski Türk anlayışıyla ilgisi vardır?
Ülkenin hanedanın ortak malı sayılması anlayışıyla ilgisi vardır. Bu anlayış yönetimin birden fazla hanedan üyesine dağıtılmasına ve taht mücadelelerinin yaşanmasına yol açabilmiştir.
Örnek 2. Bir tarihçi “Selçuklularda ikta sistemi hem ordunun maliyetini azalttı hem de bazı dönemlerde devlet otoritesini zayıflattı.” diyor. Bu iki sonucu nasıl açıklarsınız?
Devlet maaş ödemek yerine vergi gelirini görevliye bıraktığı için ordunun maliyeti azalmıştır. Ancak merkezî yönetim zayıfladığında bu görevliler bulundukları bölgede güç kazanıp merkeze bağlılıklarını azaltabildikleri için devlet otoritesi sarsılmıştır.
Örnek 3. Hutbede bir hükümdarın adının okunmasının ve adına para bastırılmasının siyasi anlamı nedir?
Bu uygulamalar, o hükümdarın egemenliğinin kabul edildiğini ve devletin bağımsızlığının simgesi sayıldığını gösterir. Hutbesi başkası adına okunan bir yönetici o devletin bağımlısı kabul edilirdi.
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.