MegaSoru

Türkistan’dan Türkiye’ye Uzanan Süreçte Türk Devlet ve Ordu Teşkilatında Meydana Gelen Değişim 50 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

Türkistan’dan Türkiye’ye Uzanan Süreçte Türk Devlet ve Ordu Teşkilatında Meydana Gelen Değişim Konu Anlatımı

Türkistan’dan Anadolu’ya uzanan süreçte Türk devletleri hem eski Türk geleneklerini sürdürmüş hem de İslam ve bölgedeki yerleşik kültürlerin etkisiyle yeni uygulamalar geliştirmiştir. Bu konu, devlet ve ordu teşkilatında neyin değiştiğini, neyin sürdüğünü ve bunun nedenlerini incelemeyi amaçlar.

Hâkimiyet anlayışı ve veraset sistemi

Eski Türk devletlerinde hükümdarlık yetkisinin Tanrı tarafından verildiğine inanılır, ülke hanedanın ortak malı sayılırdı. Bu anlayış Karahanlı, Gazneli ve Selçuklu devletlerinde de bir ölçüde sürdü. Hükümdar öldüğünde yönetim hanedan üyeleri arasında paylaşılabiliyor, bu da taht kavgalarına yol açabiliyordu.
Zamanla İslam ve çevredeki devlet geleneklerinin etkisiyle hükümdarın unvanları değişti. Eski “kağan” ve “han” unvanlarının yanında Gazneli Mahmud ve Selçuklu hükümdarları “sultan” unvanını kullandı. Büyük Selçuklu hükümdarı Alparslan’ın oğlu Melikşah’ı veliaht göstermesi, tek bir varisin belirlenmesine yönelik bir adımdır.

Devlet teşkilatı: Karahanlılardan Türkiye Selçuklularına

Karahanlı Devleti’nde yönetim, eski Türk geleneğine uygun olarak ikili bir yapıdaydı: devlet doğu ve batı olarak iki bölüme ayrılmış, başlarında hanedan üyeleri bulunmuştu. Gazneli Devleti’nde ise çevredeki İran devlet geleneğinin etkisiyle divan teşkilatı gelişti ve merkezî yönetim güçlendi.
Büyük Selçuklu Devleti’nde sultanın yanında yönetimin başında vezir bulunurdu. Vezir Nizamülmülk bu dönemin en tanınmış devlet adamıdır; Siyasetname adlı eseri devlet yönetimine dair görüşlerini yansıtır. Eyaletlere yönetmek üzere gönderilen şehzadelere eğitmen olarak atabeyler tayin edilirdi. Türkiye Selçuklu Devleti de bu geleneği devralmış; Konya merkezli yönetimde sultan, vezir ve divan birlikte çalışmıştır. Devletin sınırlarında Türkmen uç beylikleri de önemli bir rol oynamıştır.

Ordu teşkilatı ve ikta sistemi

Eski Türk ordusunun temelini atlı okçular oluştururdu. Gazneli Devleti’nde ordu Türk köle kökenli gulamlar ve çeşitli birliklerden oluşan bir yapıya kavuşmuştur. Büyük Selçuklu ordusunda ise Türkmen atlı birlikleri ile sultanın saray askerleri (gulamlar) birlikte bulunur, ayrıca ikta sahibi askerler de savaşa katılırdı.
İkta sisteminde devlet, bir bölgenin vergi gelirini maaş yerine görevliye bırakır, görevli de karşılığında asker beslerdi. Toprağın mülkiyeti devlette kalırdı. Bu sistem ordunun maliyetini azaltmış, merkezî otoritenin zayıfladığı dönemlerde ise ikta sahiplerinin güçlenmesine yol açabilmiştir. Türkiye Selçukluları da benzer bir düzeni sürdürmüştür.

Hükümdarlık alametleri ve değişim ile sürekliliğin nedenleri

Tuğ, sancak, nevbet (hükümdarın kapısında belirli saatlerde çalınan davul ve boru), taht, hutbe okutma ve para bastırma, hükümdarlık alametleri arasındadır. Bu alametlerin bir kısmı eski Türk devletlerinden gelmiş, bir kısmı İslam dünyasında kazanılan geleneklerle birleşmiştir. Bir hükümdarın adının hutbede okunması ve adına sikke basılması, egemenliğin kabul edildiğini gösterirdi.
Değişimin nedenleri arasında İslamiyet’in kabulü, yerleşik hayata geçilmesi ve bölgenin devlet gelenekleriyle temas yer alır. Süreklilik ise töre ve örf (yazılı olmayan, toplum tarafından benimsenen kurallar) ile hanedan geleneğinin korunmasından kaynaklanır. Devlet ve ordu teşkilatındaki değişim ve süreklilik merkez yönetimi, ordu ve vergi sistemi gibi kurumları etkilemiştir.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. Bir devlette hükümdar öldüğünde yönetim, hanedan üyeleri arasında bölüştürülüyor. Bu uygulamanın hangi eski Türk anlayışıyla ilgisi vardır?

Ülkenin hanedanın ortak malı sayılması anlayışıyla ilgisi vardır. Bu anlayış yönetimin birden fazla hanedan üyesine dağıtılmasına ve taht mücadelelerinin yaşanmasına yol açabilmiştir.

Örnek 2. Bir tarihçi “Selçuklularda ikta sistemi hem ordunun maliyetini azalttı hem de bazı dönemlerde devlet otoritesini zayıflattı.” diyor. Bu iki sonucu nasıl açıklarsınız?

Devlet maaş ödemek yerine vergi gelirini görevliye bıraktığı için ordunun maliyeti azalmıştır. Ancak merkezî yönetim zayıfladığında bu görevliler bulundukları bölgede güç kazanıp merkeze bağlılıklarını azaltabildikleri için devlet otoritesi sarsılmıştır.

Örnek 3. Hutbede bir hükümdarın adının okunmasının ve adına para bastırılmasının siyasi anlamı nedir?

Bu uygulamalar, o hükümdarın egemenliğinin kabul edildiğini ve devletin bağımsızlığının simgesi sayıldığını gösterir. Hutbesi başkası adına okunan bir yönetici o devletin bağımlısı kabul edilirdi.

Özetle

  • Türk devletlerinde ülkenin hanedanın ortak malı sayılması, yönetimin paylaşılmasına ve taht kavgalarına yol açabilmiştir.
  • Gazneli ve Selçuklu hükümdarları “sultan” unvanını kullanmış; İslam dünyasının etkisiyle devlet teşkilatı gelişmiştir.
  • İkta sisteminde devlet vergi gelirini görevliye bırakır, görevli de karşılığında asker beslerdi; toprağın mülkiyeti devlette kalırdı.
  • Tuğ, sancak, nevbet, taht, hutbe ve sikke hükümdarlık alametleridir.
  • Değişim ve sürekliliğin nedenleri İslamiyet, yerleşik hayat ve çevredeki devlet gelenekleri ile töre ve örfün korunmasıdır.

Türkistan’dan Türkiye’ye Uzanan Süreçte Türk Devlet ve Ordu Teşkilatında Meydana Gelen Değişim — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
Karahanlılarda hükümdarlık yetkisinin ilahi kaynağa dayandırılması hangi anlayışla ilişkilidir?
Aİkta
BAtabeglik
CKut
DGulâm
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Kut yönetme yetkisinin ilahi kaynağına ilişkin anlayıştır. İkta gelir tahsisi, gulâm askerî yetiştirme ve hizmet, atabeglik ise yönetici eğitimi ve devlet göreviyle ilişkilidir.
2Kolay
Küçük yaşlardan başlayarak saray ve askerî hizmet için yetiştirilen kişilerle ilişkili sistem hangisidir?
Aİkili idare
BGulâm sistemi
Cİkta tahsisi
DVeraset usulü
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Gulâm sistemi belirli eğitim ve hizmet ilişkisini ifade eder. Gelir tahsisi, bölgesel idare paylaşımı ve tahtın geçişi farklı konulardır.
3Orta
Türk-İslam devletlerinde sultan gibi unvanlar yaygınlaşırken yöneticiliğin ilahi bir görev olduğu düşüncesi de sürmüştür. Hangisi bu durumu açıklar?
AYeni meşruiyet diliyle eski yetki anlayışı birlikte sürebilir.
BUnvan değişimi ülkenin bütün kurumlarının aynı gün kurulduğunu gösterir.
Cİlahi görev düşüncesi sürüyorsa hiçbir unvan değişikliği olamaz.
DYeni bir unvan kullanılması bütün eski geleneklerin aynı anda silindiğini kanıtlar.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Değişim ve süreklilik birbirini dışlamaz. Hükümdarlığın anlatım dili değişirken yetkinin kaynağına ilişkin bazı kabuller devam edebilir; tek unsurdan bütün kurumlara sonuç çıkarılmaz.
4Orta
Karahanlı ve Selçuklu örneklerinde hanedan mensuplarının yönetimde hak iddia edebilmesi görülür. Bu anlayış hangi riski artırabilir?
ABirden fazla hak iddiasının bütün eyaletlerde merkezî uyumu zorunlu kılmasını
BHanedanın bütün üyeleri arasında tartışmasız ve değişmez bir sıra oluşmasını
CHanedan dışında kalan her bireyin aynı taht hakkına sahip sayılmasını
DTahta kimin geçeceği konusunda hanedan içi mücadeleyi
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Hak iddiasının birden fazla hanedan mensubuna açık olması veraset rekabeti yaratabilir. Bu, her geçişin zorunlu savaşla olacağı anlamına gelmez; bir risk ve siyasi mekanizma olarak değerlendirilir.
5Zor
ÖzellikKarahanlı örneğiSelçuklu örneğiMeşruiyetİlahi yetki anlayışıİlahi görevlendirme düşüncesiUnvan diliHan ve hakanSultan unvanının öne çıkması
Tabloda hangi değişim–süreklilik eşleştirmesi daha uygundur?
AMeşruiyet düşüncesinde süreklilik, unvan kullanımında farklılaşma
BHer iki özellikte de hiçbir farklılaşmanın bulunmaması
CHer iki özellikte de geçmişle bütün bağların kopması
DMeşruiyette tam kopuş, unvanlarda bütün yönleriyle aynılık
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Tablo iki ayrı boyutu gösterir. İlahi kaynağa dayandırma sürerken unvan dili farklılaşır. Bir boyuttaki değişim diğerinin de tamamen değiştiğini göstermez; tabloda bütün unvanların listelendiği varsayılmaz.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular