MegaSoru

Toprak Oluşumu 50 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

Toprak Oluşumu Konu Anlatımı

Toprak, kayaçların ayrışması ve canlıların etkisiyle çok uzun sürede oluşan, bitkilerin yetiştiği üst yer kabuğu tabakasıdır. Bu konuda toprak oluşumunu etkileyen faktörlerle toprak grupları arasındaki ilişki ele alınır.

Toprak oluşumunu etkileyen faktörler

Toprağın oluşumunda altı faktör etkilidir. Ana kaya, toprağın mineral içeriğini ve yapısını belirler. İklim, sıcaklık ve yağış yoluyla ayrışma hızını ve yıkanmayı etkiler. Topoğrafya, eğim ve yükselti yoluyla toprağın kalınlığını ve su durumunu belirler; eğimli yerlerde toprak ince, düz alanlarda daha kalın olur. Bitki örtüsü ve canlılar, ölü organik maddeyle toprağa humus katar. Zaman, oluşumun ne kadar ilerlediğini belirler. İnsan ise tarım, ekim ve sulama gibi faaliyetlerle toprağı değiştirir.
Bu faktörler birlikte etki eder; bir toprağın niteliği hepsinin bileşkesidir.

Toprak grupları

Toprak grupları oluşumlarında etkili olan faktöre göre üçe ayrılır. Zonal topraklar iklim ve bitki örtüsünün belirleyici olduğu, geniş alanlarda görülen ve gelişimini tamamlamış topraklardır. İntrazonal topraklar iklim ve bitki örtüsünden çok yerel koşulların, örneğin ana kayanın ya da drenaj durumunun etkisiyle oluşur; kireç taşı üzerindeki topraklar, tuzlu topraklar ve bataklık toprakları bu gruba girer. Azonal topraklar ise gelişimini tamamlayamamış, genç topraklardır; akarsuların biriktirdiği alüvyal topraklar ve yamaçlarda biriken topraklar örnektir.
Türkiye'de iklimin ve yer şekillerinin çeşitliliği nedeniyle birçok toprak grubu görülür; örneğin Akdeniz kıyılarında kırmızımsı topraklar, nemli ormanlık alanlarda kahverengi orman toprakları, İç Anadolu gibi yarı kurak alanlarda step toprakları ve akarsu ovalarında alüvyal topraklar yaygındır.

Toprağın önemi ve korunması

Toprak bitkilerin kökleriyle tutunduğu, su ve besin maddesi sağlayan ortamdır; tarım ürünlerinin ve ormanların temelidir. Oluşumu çok uzun zaman aldığından, kaybedildiğinde insan ömrü içinde yerine konması çok zordur. Bu nedenle toprağın korunması, gelecek kuşaklar için de önemlidir.
Toprak oluşumunu etkileyen faktörleri bilmek, bir toprağın niçin o niteliğe sahip olduğunu ve hangi kullanımlara uygun olduğunu anlamaya yardım eder.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. Aynı iklim koşullarında, birisi bazalt, diğeri kireç taşı üzerinde gelişen iki toprağın farklı olmasını hangi faktör açıklar?

Ana kaya faktörü açıklar. İklim aynı olduğu için fark, toprağın oluştuğu kayanın mineral yapısından gelir.

Örnek 2. Bir akarsu vadisinin taşkın ovasında, akarsuyun getirdiği malzemenin biriktiği genç toprağın grubu nedir ve nedeni nedir?

Azonal (alüvyal) toprak grubudur. Toprak henüz gelişimini tamamlayamamıştır; iklim ve bitki örtüsü yerine akarsuyun birikimi belirleyicidir.

Örnek 3. Dik bir yamaçta toprak ince, düz bir ovada kalın olabilir. Bu durumu hangi faktör açıklar?

Topoğrafya (eğim) açıklar. Eğimli yerlerde toprak malzemesi su ve yerçekimiyle aşağı taşınır; düz alanlarda ise birikir ve toprak kalınlaşır.

Özetle

  • Toprak oluşumunu ana kaya, iklim, topoğrafya, bitki örtüsü ve canlılar, zaman ve insan etkiler.
  • Zonal topraklar iklim ve bitki örtüsüne, intrazonal topraklar yerel koşullara bağlıdır; azonal topraklar genç ve gelişmemiş topraklardır.
  • Faktörler birlikte etki eder; toprağın niteliği hepsinin bileşkesidir.
  • Toprak çok uzun sürede oluştuğu için korunması önemlidir.
  • Türkiye'de iklim ve yer şekillerinin çeşitliliği birçok toprak grubunun görülmesini sağlar.

Toprak Oluşumu — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
Gelişmiş bir toprağın bileşimini en uygun açıklayan ifade hangisidir?
AYalnız aynı büyüklükte kaya parçalarından oluşan kuru yığın
BYalnız ayrışmamış ana kayadan oluşan kesintisiz kütle
CMineral ve organik maddeler ile gözeneklerdeki su ve havanın oluşturduğu sistem
DMineral içermeyen, yalnız bitki yapraklarından oluşan örtü
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Toprak mineral ve organik bileşenlerin yanında su, hava ve canlılarla ilişkilidir. Ayrışmış kayaç malzemesi oluşumun önemli bir parçasıdır; tek başına bütün toprak sistemi değildir.
2Kolay
Toprak oluşumunu etkileyen temel etkenler hangi grupta birlikte verilmiştir?
AYalnız sıcaklık ile yağışın toplam yıllık değerleri
Bİklim, canlılar, ana materyal, topoğrafya ve zaman
CYalnız ana kayanın mineral bileşimi ve jeolojik yaşı
DYalnız yüzey eğimi ve ayrışmış örtünün kalınlığı
Çözümü göster
Doğru cevap: B
İklim, canlılar, ana materyal, topoğrafya ve zaman birbirini etkileyerek toprak oluşumunu biçimlendirir. Tek bir gösterge bu etkenler bütününün yerine geçmez.
3Orta
Kurgusal kayacın çatlaklarındaki su donup çözülüyor; kaya parçalara ayrılıyor, mineral bileşimi aynı kalıyor. Hangi süreç ön plandadır?
AFiziksel ayrışma
BKimyasal bileşimin tamamen değişmesi
COrganik artıkların humusa dönüşmesi
DÇözünmüş maddelerin alt kata birikmesi
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Donma-çözülme kayacın mekanik parçalanmasına katkı sağlar. Mineral bileşiminin değişmediği belirtilen örnek kimyasal dönüşüm veya humuslaşma değildir.
4Orta
Kurgusal deneyde aynı kayacın eşit kütleli K örneği tek parça, L örneği küçük parçalardır. Her iki örnek aynı nem ve sıcaklıkta aynı çözeltiye temas ediyor. Küçük parçalar hâlindeki örneğin kimyasal ayrışması neden daha hızlı başlayabilir?
AParçalama bütün mineralleri anında başka minerale çevirdiği için
BKüçük parçalar suyla hiç temas etmediği için
CÖrneklerin kütlesi eşitse temas yüzeyi de zorunlu eşit olduğu için
DÇözeltiyle temas eden toplam yüzey alanı arttığı için
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Fiziksel parçalanma kimyasal bileşimi doğrudan değiştirmeden erişilebilir yüzeyi artırabilir. Daha çok temas yüzeyi, uygun koşullarda kimyasal tepkimeleri kolaylaştırır; iki süreç birbirini destekleyebilir.
5Zor
Kurgusal çalışmada iklimin etkisi karşılaştırılacaktır. Ana materyal, eğim, bitki katkısı ve yüzeyin kararlılık süresi aynı tutulmak isteniyor. Hangi saha çifti en uygundur?
AYalnız sıcaklık-nem koşulları farklı olan K ve L
Bİklim aynı, ana materyali farklı olan M ve N
Cİklim aynı, yüzey yaşları farklı olan P ve R
Dİklimle birlikte ana materyali ve eğimi de değişen S ve T
Çözümü göster
Doğru cevap: A
İklimin etkisini ayırmak için diğer temel etkenlerin benzerliği gerekir. Birden çok etken aynı anda değişirse gözlenen farkın yalnız iklimden geldiği söylenemez.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular