Çözümü göster
Toprak mineral ve organik bileşenlerin yanında su, hava ve canlılarla ilişkilidir. Ayrışmış kayaç malzemesi oluşumun önemli bir parçasıdır; tek başına bütün toprak sistemi değildir.
Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.
Toprak, kayaçların ayrışması ve canlıların etkisiyle çok uzun sürede oluşan, bitkilerin yetiştiği üst yer kabuğu tabakasıdır. Bu konuda toprak oluşumunu etkileyen faktörlerle toprak grupları arasındaki ilişki ele alınır.
Toprağın oluşumunda altı faktör etkilidir. Ana kaya, toprağın mineral içeriğini ve yapısını belirler. İklim, sıcaklık ve yağış yoluyla ayrışma hızını ve yıkanmayı etkiler. Topoğrafya, eğim ve yükselti yoluyla toprağın kalınlığını ve su durumunu belirler; eğimli yerlerde toprak ince, düz alanlarda daha kalın olur. Bitki örtüsü ve canlılar, ölü organik maddeyle toprağa humus katar. Zaman, oluşumun ne kadar ilerlediğini belirler. İnsan ise tarım, ekim ve sulama gibi faaliyetlerle toprağı değiştirir.
Bu faktörler birlikte etki eder; bir toprağın niteliği hepsinin bileşkesidir.
Toprak grupları oluşumlarında etkili olan faktöre göre üçe ayrılır. Zonal topraklar iklim ve bitki örtüsünün belirleyici olduğu, geniş alanlarda görülen ve gelişimini tamamlamış topraklardır. İntrazonal topraklar iklim ve bitki örtüsünden çok yerel koşulların, örneğin ana kayanın ya da drenaj durumunun etkisiyle oluşur; kireç taşı üzerindeki topraklar, tuzlu topraklar ve bataklık toprakları bu gruba girer. Azonal topraklar ise gelişimini tamamlayamamış, genç topraklardır; akarsuların biriktirdiği alüvyal topraklar ve yamaçlarda biriken topraklar örnektir.
Türkiye'de iklimin ve yer şekillerinin çeşitliliği nedeniyle birçok toprak grubu görülür; örneğin Akdeniz kıyılarında kırmızımsı topraklar, nemli ormanlık alanlarda kahverengi orman toprakları, İç Anadolu gibi yarı kurak alanlarda step toprakları ve akarsu ovalarında alüvyal topraklar yaygındır.
Toprak bitkilerin kökleriyle tutunduğu, su ve besin maddesi sağlayan ortamdır; tarım ürünlerinin ve ormanların temelidir. Oluşumu çok uzun zaman aldığından, kaybedildiğinde insan ömrü içinde yerine konması çok zordur. Bu nedenle toprağın korunması, gelecek kuşaklar için de önemlidir.
Toprak oluşumunu etkileyen faktörleri bilmek, bir toprağın niçin o niteliğe sahip olduğunu ve hangi kullanımlara uygun olduğunu anlamaya yardım eder.
Örnek 1. Aynı iklim koşullarında, birisi bazalt, diğeri kireç taşı üzerinde gelişen iki toprağın farklı olmasını hangi faktör açıklar?
Ana kaya faktörü açıklar. İklim aynı olduğu için fark, toprağın oluştuğu kayanın mineral yapısından gelir.
Örnek 2. Bir akarsu vadisinin taşkın ovasında, akarsuyun getirdiği malzemenin biriktiği genç toprağın grubu nedir ve nedeni nedir?
Azonal (alüvyal) toprak grubudur. Toprak henüz gelişimini tamamlayamamıştır; iklim ve bitki örtüsü yerine akarsuyun birikimi belirleyicidir.
Örnek 3. Dik bir yamaçta toprak ince, düz bir ovada kalın olabilir. Bu durumu hangi faktör açıklar?
Topoğrafya (eğim) açıklar. Eğimli yerlerde toprak malzemesi su ve yerçekimiyle aşağı taşınır; düz alanlarda ise birikir ve toprak kalınlaşır.
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.