MegaSoru

İki Değişkenli Veriler ve İlişkililik 50 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

İki Değişkenli Veriler ve İlişkililik Konu Anlatımı

Aynı gözlem biriminden iki değişken ölçüldüğünde bunların birlikte nasıl değiştiği sorulur: eğitim düzeyi ile gelir, sigara içme ile hastalık gibi. Bu konuda hazır iki değişkenli verilerde (kategorik–kategorik ve nicel–nicel) ilişkililik incelenir.

Kategorik–kategorik veriler

İki kategorik değişken iki yönlü tabloyla gösterilir. Satırlar bir değişkenin, sütunlar diğerinin kategorileridir ve hücrelerde sıklıklar bulunur. İlişkiyi anlamak için mutlak sayılara değil, bir değişkenin kategorileri içindeki oranlara (koşullu oranlara) bakılır. Bir grupta "evet" oranı diğer gruptakinden belirgin biçimde farklıysa değişkenler ilişkili görünür; oranlar birbirine yakınsa ilişki zayıftır. Grup büyüklükleri farklı olduğunda sayıları değil, oranları karşılaştırmak gerekir.

Nicel–nicel veriler

İki nicel değişken serpme diyagramıyla gösterilir. Noktaların yükselen bir örüntü izlemesi pozitif, alçalan bir örüntü izlemesi negatif ilişkiye, düzensiz dağılması ilişkisizliğe işaret eder. İlişkinin gücü korelasyon katsayısı $r$ ile özetlenir: $-1 \le r \le 1$ dir, işareti yönü, $|r|$ gücü verir. $r$ nin $0$ a yakın olması doğrusal ilişkinin zayıf olduğunu söyler; eğrisel bir ilişki bulunabilir. Bu sınıfta $r$ nin hesaplanması değil yorumu istenir.

İlişki neden–sonuç demek değildir

İki değişkenin ilişkili olması birinin diğerine neden olduğu anlamına gelmez. Üç ayrı açıklama olabilir: birinci değişken ikinciye neden olur; ikinci birinciye neden olur (ters nedensellik); ya da her ikisi de üçüncü bir değişkenden etkilenir. Dondurma satışı ile boğulma olaylarının yaz aylarında birlikte artması, ikisinin de sıcak havadan etkilenmesi nedeniyledir. Neden–sonuç iddiası ancak bu açıklamalar elenirse kurulabilir.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. $200$ öğrencinin $120$ si kız, $80$ i erkektir. Kızların $90$ ı, erkeklerin $40$ ı spor kulübüne üyedir. Cinsiyet ile üyelik ilişkili görünüyor mu?

Kızlarda üyelik oranı $\dfrac{90}{120} = 0{,}75$, erkeklerde $\dfrac{40}{80} = 0{,}50$ dir. Oranlar belirgin biçimde farklı olduğundan değişkenler ilişkili görünür. Grup büyüklükleri farklı olduğu için sayılar değil oranlar karşılaştırılmıştır.

Örnek 2. Bir serpme diyagramında noktalar soldan sağa alçalan dar bir bant oluşturuyor. $r$ için aşağıdakilerden hangisi uygundur: $-0{,}9$, $-0{,}1$, $0{,}9$?

Alçalan örüntü negatif ilişkiyi, dar bant güçlü ilişkiyi gösterir; uygun değer $-0{,}9$ dur. $-0{,}1$ zayıf, $0{,}9$ ise pozitif ilişkiyi anlatır.

Örnek 3. Bir şehirde ayakkabı numarası ile okuma becerisi puanı arasında pozitif ilişki bulunmuştur. Ayakkabı numarasının büyümesi okuma becerisini artırır mı?

Hayır. Üçüncü bir değişken, yaş, her ikisini de etkiler: çocuk büyüdükçe hem ayakkabı numarası büyür hem de okuma becerisi gelişir. İlişki vardır ama neden–sonuç ilişkisi yoktur.

Örnek 4. Bir serpme diyagramında $r$ yaklaşık $0$ bulunmuştur. Değişkenler arasında hiçbir ilişki yoktur denebilir mi?

Hayır. $r$ yalnızca doğrusal ilişkiyi ölçer. Noktalar bir parabol boyunca dizilmişse $r \approx 0$ olduğu halde güçlü bir eğrisel ilişki vardır. Serpme diyagramı mutlaka incelenmelidir.

Özetle

  • Kategorik–kategorik veride ilişki, koşullu oranlar karşılaştırılarak değerlendirilir.
  • Nicel–nicel veride serpme diyagramı ilişkinin yönünü ve biçimini, $r$ yönünü ve doğrusal gücünü gösterir.
  • $-1 \le r \le 1$ dir; $|r|$ ne kadar $1$ e yakınsa doğrusal ilişki o kadar güçlüdür.
  • İlişkili olmak neden–sonuç demek değildir; üçüncü değişken ya da ters nedensellik düşünülmelidir.
  • $r \approx 0$, eğrisel ilişkinin olmadığı anlamına gelmez.

İki Değişkenli Veriler ve İlişkililik — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
Atölye / kayıtYenilediYenilemediSanat1812Teknik1010
Tabloda üyelerin atölye türü ve kayıt yenileme durumları verilmiştir. Sanat atölyesine katılanlar arasında kaydını yenileyenlerin oranı hangi işlemle bulunur?
A18/30; sanat satırının toplamı paydadır.
B18/50; bütün üyeler paydaya alınır.
C18/28; bütün yenileyenler paydaya alınır.
D30/50; sanat atölyesine katılma oranı bulunur.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Sanat satırında 18 yenileyen ve 12 yenilemeyen vardır. Koşul sanat olduğundan toplam 30 kullanılır; oran %60 tır.
2Kolay
0246024681012Süre (saat)Görev sayısı
Serpme diyagramında çalışma süresi ve tamamlanan görev sayısı gösteriliyor. Gözlenen ilişkinin yönü hangisidir?
ANegatif; süre arttıkça görev sayısı azalıyor.
Bİlişkisiz; noktalar rastgele bir bulut oluşturuyor.
CKesin nedensel; diyagram başka açıklamaları dışlıyor.
DPozitif; süre arttıkça görev sayısı genel olarak artıyor.
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Noktalar sol alttan sağ üste ilerliyor. Bu pozitif ilişkiyi gösterir; nedensellik tek başına diyagramdan çıkmaz.
3Orta
Bir ekoloji çalışmasında her gölden aynı gün su sıcaklığı ve çözünmüş oksijen ölçülmüştür. Bu iki değişkenin ilişkisini incelemek için hangi veri düzeni gereklidir?
ASıcaklıklar en sıcak gölden, oksijenler farklı göllerden seçilmelidir.
Bİki sütunun en büyükleri eşleştirilmelidir.
CYalnız göl adlarının alfabetik sırası ilişkiyi belirlemelidir.
DHer satırda aynı gölün aynı günkü sıcaklık-oksijen çifti tutulmalıdır.
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Eşleşmiş gözlem birimi gölün o günkü ölçümüdür. Farklı yer ve zamanlar eşleştirilirse araştırılan ilişki bozulur.
4Orta
Kulüp / sonuçBelge aldıAlmadıA2436B1812
Tabloda iki dil kulübünün belge alma sonuçları verilmiştir. Başarı sayısı ve grup içi başarı oranı için hangi yorum doğrudur?
AA da belge alan sayısı fazla; B nin belge alma oranı daha yüksektir.
BA da belge alan sayısı fazla olduğu için oranı da daha yüksektir.
CB de belge alan sayısı daha fazla; oranı daha düşüktür.
DBelge alamayan sayıları farklı olduğundan oranlar karşılaştırılamaz.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
A için 24/60=%40, B için 18/30=%60. Ham sayı 24 > 18 olsa da grup büyüklükleri farklıdır.
5Zor
Mesai / servisServis varServis yokGündüz3010Gece2040
Tabloda mesai türü ve servis kullanımı verilmiştir. Gündüz çalışanlar arasında servis kullananların oranı ile servis kullananlar arasında gündüz çalışanların oranı nasıl ayrılır?
Aİlki %75, ikincisi %60; koşullar farklı paydalar verir.
Bİkisi de %75 tir; aynı hücre her koşulda aynı oranı verir.
Cİlki %60, ikincisi %75 tir.
Dİkisi de %30 dur; her koşulda tüm çalışanlar paydadır.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Gündüz toplamı 40; 30/40=%75. Servis kullanan toplamı 50; 30/50=%60. Ortak hücre aynı olsa da koşul değişir.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular