Dengelenmiş ve Dengelenmemiş Kuvvetler Konu Anlatımı
Bu konuda, bir cisme etki eden kuvvetlerin nasıl dengelenmiş veya dengelenmemiş olabileceğini ve bu durumların cismin hareketine nasıl etki ettiğini öğreneceğiz. Dengelenmiş ve dengelenmemiş kuvvetler, günlük hayattaki hareketlerin temelini oluşturur ve bir cismin durup durmadığını veya hızlanıp yavaşladığını anlamamıza yardımcı olur.
Kuvvet Nedir ve Nasıl Etki Eder?
Kuvvet, bir cisme itme veya çekme yoluyla etki eden etkidir. Kuvvet cisimlerin hızını, yönünü veya şeklini değiştirebilir. Kuvvetin birimi Newton (N) olarak ifade edilir. Bir cisme birden fazla kuvvet aynı anda etki edebilir.
Dengelenmiş Kuvvetler
Bir cisme etki eden kuvvetler eşit büyüklükte ve zıt yönde olduğunda bu kuvvetler birbirini dengeler ve net kuvvet sıfır olur. Dengelenmiş kuvvetler altında duran bir cisim hareketsiz kalmaya devam eder, hareket halindeki bir cisim ise sabit hızla hareket etmeye devam eder. Yani cismin hareketinde bir değişiklik olmaz.
Dengelenmemiş Kuvvetler
Bir cisme etki eden kuvvetler eşit büyüklükte değilse veya aynı doğrultuda farklı yönde ise net kuvvet sıfırdan farklı olur. Bu durumda kuvvetler dengelenmemiştir ve cismin hareketinde değişiklik olur. Duran bir cisim hareket etmeye başlayabilir ya da hareket eden bir cisim hızlanabilir, yavaşlayabilir veya yön değiştirebilir.
Deney Düzeneği ve Ölçme
Dengelenmiş ve dengelenmemiş kuvvetlerin etkisini gözlemlemek için oyuncak araba, dinamometre (kuvvet ölçer), ip ve farklı ağırlıklar kullanarak deney düzenekleri kurulabilir. Arabanın sabit hızda gitmesi için iki dinamometrenin uyguladığı kuvvetlerin eşit olması gerekir (dengelenmiş kuvvet). Kuvvetlerden biri daha büyükse araba hızlanır veya yavaşlar (dengelenmemiş kuvvet). Ölçümler yapılarak hangi durumda arabanın hareketinin değiştiği gözlemlenir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir oyuncak arabayı ileri doğru 5 N'luk bir kuvvetle iterken, aynı anda geriye doğru başka biri 5 N'luk bir kuvvet uyguluyor. Bu durumda arabanın hareketi nasıl olur?
İleri ve geri yönlerdeki kuvvetlerin büyüklükleri eşittir ve zıt yöndedir. Toplam net kuvvet: 5 N (ileri) + (-5 N) (geri) = 0 N. Net kuvvet sıfır olduğu için kuvvetler dengelenmiştir. Eğer araba başta duruyorsa durmaya devam eder, hareket ediyorsa sabit hızda hareketini sürdürür.
Örnek 2. Bir kutunun bir ucuna 8 N sağa, diğer ucuna 3 N sola olacak şekilde kuvvetler uygulanıyor. Kutunun hareketi nasıl olur?
Sağa 8 N, sola 3 N kuvvet uygulanıyor. Net kuvvet: 8 N - 3 N = 5 N sağa. Kuvvetler dengelenmemiş olduğundan kutu sağa doğru hızlanarak hareket eder.
Örnek 3. Bir cisme aynı anda dört farklı arkadaş aşağıdaki kuvvetleri uyguluyor: Ayşe 10 N sağa, Berk 4 N sola, Ceren 2 N sağa, Deniz 6 N sola. Net kuvveti ve hareket yönünü bulunuz.
Sağa uygulanan toplam kuvvet: 10 N + 2 N = 12 N. Sola uygulanan toplam kuvvet: 4 N + 6 N = 10 N. Net kuvvet: 12 N - 10 N = 2 N sağa. Cisme dengelenmemiş kuvvet etki ediyor ve cisim sağa doğru hareket eder veya hareket ediyorsa sağa doğru hızlanır.
Özetle
- Bir cisim üzerine etki eden kuvvetler eşit büyüklükte ve zıt yönlü ise bu kuvvetler dengelenmiş kuvvetlerdir.
- Dengelenmiş kuvvetler bir cismin hareketinde değişiklik oluşturmaz.
- Kuvvetlerin büyüklükleri eşit değilse veya yönleri zıt değilse kuvvetler dengelenmemiştir.
- Dengelenmemiş kuvvetler cisimlerin hızını, yönünü, hareket durumunu değiştirir.
- Deneylerle dengelenmiş ve dengelenmemiş kuvvetlerin etkisi gözlemlenip ölçümler yapılabilir.
Dengelenmiş ve Dengelenmemiş Kuvvetler — örnek sorular
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.
1Kolay
Masa üzerinde duran bir kutuya, sağa doğru 8 N ve sola doğru 8 N büyüklüğünde iki kuvvet aynı anda uygulanıyor. Kutunun ilk başta hareket etmediği biliniyor. Bu deney düzeneğinde kutunun hareketi ile ilgili ne söylenebilir?
AKutu sola doğru hareket etmeye başlar.
BKutu olduğundan daha hızlı hareket etmeye başlar.
CKutu hareketsiz kalır.
DKutu hızlanarak sağa doğru hareket eder.
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Kutuya etki eden kuvvetler eşit büyüklükte ve ters yönde olduğundan net kuvvet sıfırdır (dengelenmiş kuvvetler). Kutu duruyorsa, hareket etmeye başlamaz. Cevap: Kutu hareketsiz kalır.
2Kolay
Bir öğrenci yere paralel bir düzlemde duran oyuncak arabaya, sağa 5 N ve sola 2 N büyüklüğünde iki kuvvet aynı anda uyguluyor. Arabaya uygulanan kuvvetler sonucunda ne olur?
AAraba soldan sağa doğru hızlanır.
BAraba hareketsiz kalır.
CAraba sağa doğru hızlanır.
DAraba sabit hızla sola doğru hareket eder.
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Sağa uygulanan kuvvet 5 N, sola olan ise 2 N olduğundan net kuvvet sağa 3 N olur. Dengelenmemiş kuvvet (net kuvvet sıfırdan farklı) olduğu için araba sağa doğru hızlanmaya başlar. Cevap: Araba sağa doğru hızlanır.
3Orta
Bir öğrenci, masa üzerinde sağa doğru 7 N'lik kuvvet uygulayarak durmakta olan bir kutuyu ittirmekte ve aynı anda bir arkadaşı sola doğru 7 N'lik kuvvet uygulamaktadır. Deney sonunda kutunun hareket etmediği gözlenmiştir. Bu sonuca göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
AKuvvetler dengelenmemiştir, kutu hızlanır.
BKuvvetler dengelenmemiştir, kutu sağa hareket eder.
CKuvvetler dengelenmiştir, kutu sola hareket eder.
DKuvvetler dengelenmiştir, kutu hareketsiz kalır.
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Sağa doğru 7 N ve sola doğru 7 N büyüklüğünde iki kuvvet birbirine zıt yöndedir ve eşit büyüklüktedir. Böylece bu kuvvetler birbirini dengeler ve net kuvvet sıfır olur. Cisim ilk durumda duruyorsa, dengelenmiş kuvvetler nedeniyle hareket etmez. Cevap: Kuvvetler dengelenmiştir, kutu hareketsiz kalır.
4Orta
Bir oyuncak araba, düz bir hat üzerinde sabit hızla sağa doğru ilerlemektedir. Deney sırasında bir öğrenci arabaya sağa doğru 4 N, bir başka öğrenci ise sola doğru 2 N'lik kuvvet uygulamaktadır. Deney gözlemine göre araba bir süre sonra daha hızlı gitmeye başlamıştır. Bu deneyde uygulanan kuvvetler için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
AKuvvetler dengelenmiştir, araba durur.
BKuvvetler dengelenmemiştir, araba hızlanır.
CKuvvetler dengelenmiştir, araba sabit hızla devam eder.
DKuvvetler dengelenmemiştir, araba yavaşlar.
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Sağa doğru kuvvet 4 N, sola doğru kuvvet 2 N'dir. Net kuvvet sağa doğru 2 N olur. Net kuvvet sıfır olmadığı için kuvvetler dengelenmemiştir. Bu nedenle araba sabit hızdan daha hızlı olur, hızlanır. Cevap: Kuvvetler dengelenmemiştir, araba hızlanır.
5Zor
Dengelenmiş kuvvetlerin etkisindeki hareketli bir cisim ne yapar?
AHemen durur.
BSabit süratle doğrusal hareketine devam eder.
CHızlanır.
DYön değiştirir.
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Hareketli cisim sabit süratle devam eder.