MegaSoru

Demografik Dönüşüm ve Nüfus Piramitleri 50 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

Demografik Dönüşüm ve Nüfus Piramitleri Konu Anlatımı

Nüfus piramitleri, bir ülkenin nüfusunun yaş ve cinsiyet yapısını gösteren grafiklerdir. Demografik dönüşüm ise doğum ve ölüm oranlarının zaman içinde nasıl değiştiğini ve nüfus yapısının bu değişimle nasıl dönüştüğünü açıklayan modeldir. Bu konuda piramit okuma, yaş grupları, piramit biçimleri, demografik dönüşümün aşamaları ve Türkiye örneği ele alınır.

Nüfus piramidini okuma

Nüfus piramidinde dikey eksen yaş gruplarını, yatay eksen her yaş grubundaki nüfusu (sayı ya da yüzde) gösterir. Genellikle sol tarafta erkek, sağ tarafta kadın nüfus yer alır. En altta en genç yaş grubu, en üstte en yaşlı yaş grubu bulunur.
Piramit okunurken önce ekseninin sayı mı yüzde mi gösterdiği kontrol edilir, sonra yaş grupları ve cinsiyetler arasındaki farklara bakılır. Yalnız piramitten kesin olarak anlaşılamayan bilgiler (örneğin göçün nedeni) yorumlanmamalıdır.

Yaş grupları ve bağımlılık

Nüfus genellikle üç gruba ayrılır: genç nüfus (0-14 yaş), yetişkin nüfus (15-64 yaş) ve yaşlı nüfus (65 yaş ve üstü). Yetişkin nüfus çalışma çağındaki nüfus olarak kabul edilir. Genç ve yaşlı nüfusun çalışma çağındaki nüfusa oranı bağımlılık oranı olarak anılır: bu oran yüksekse çalışan nüfusun bakmakla yükümlü olduğu kişi sayısı fazladır.
Örneğin yetişkin nüfusu 100 olan bir ülkede genç ve yaşlı nüfusun toplamı 60 ise bağımlılık oranı yüzde 60'tır.

Piramit biçimleri

Tabanı geniş ve tepesi dar olan piramit, doğum oranının yüksek ve genç nüfusun fazla olduğu bir nüfusu gösterir. Tabanı daralmış, gövdesi geniş piramit, doğum oranı azalmış ve yetişkin nüfusun ağırlıkta olduğu bir yapıdır. Tabanı dar, üst kısımları geniş olan piramit ise doğum oranının düşük, yaşlı nüfusun payının yüksek olduğu bir nüfusa aittir.
Bu biçimler ülkenin hangi demografik dönüşüm aşamasında olduğuyla ilişkilidir.

Demografik dönüşüm aşamaları

Demografik dönüşüm modeli dört aşamada özetlenir. Birinci aşamada doğum ve ölüm oranları yüksektir, nüfus çok yavaş artar. İkinci aşamada sağlık ve beslenme koşulları iyileştiği için ölüm oranı düşer, doğum oranı yüksek kalır; nüfus hızla artar. Üçüncü aşamada doğum oranı da düşmeye başlar, nüfus artış hızı yavaşlar. Dördüncü aşamada doğum ve ölüm oranları düşüktür, nüfus durağan ya da çok yavaş artar ve yaşlı nüfus payı yükselir.
Türkiye'de yirminci yüzyılın ikinci yarısında yüksek doğurganlık ve düşen ölüm oranlarıyla hızlı nüfus artışı yaşanmıştır; sonraki yıllarda doğum oranlarının düşmesiyle artış hızı yavaşlamış, yaşlı nüfusun payı artmıştır. Bu da Türkiye'nin üçüncü aşamanın özelliklerini taşıdığını gösterir. Ülkeler arasında karşılaştırma yaparken piramit biçimi ve aşama birlikte değerlendirilir.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. Bir ülkenin nüfusunun yüzde 35'i 0-14, yüzde 60'ı 15-64, yüzde 5'i 65 yaş ve üstüdür. Bu ülkenin piramidi nasıl bir görünüm sergiler ve demografik dönüşümün hangi aşamasına yakındır?

Genç nüfus oranı yüksek olduğu için piramit tabanı geniş, tepesi dardır. Doğum oranları hâlâ yüksek, yaşlı nüfus oranı düşük olduğundan ikinci aşamanın, ikinci ile üçüncü arasındaki geçişin özelliklerine yakındır.

Örnek 2. Bir ülkenin yetişkin nüfusu 50 milyon, genç nüfusu 15 milyon, yaşlı nüfusu 5 milyondur. Bağımlılık oranı yüzde kaçtır?

Bağımlı nüfus = 15 + 5 = 20 milyon. Bağımlılık oranı = 20 / 50 = yüzde 40.

Örnek 3. Bir ülkede doğum ve ölüm oranları düşük, nüfus durağan ve yaşlı nüfus payı yüksektir. Hangi aşamadadır ve piramidi nasıl görünür?

Dördüncü aşamadadır. Piramidin tabanı dar, orta ve üst kısımları geniştir; yaşlı nüfus payının yüksek olması nedeniyle piramit dikdörtgene benzer bir görünüm alır.

Özetle

  • Nüfus piramidi yaş ve cinsiyet yapısını gösterir; genelde solda erkek, sağda kadın nüfus yer alır.
  • Nüfus genç (0-14), yetişkin (15-64) ve yaşlı (65 ve üstü) olarak üç gruba ayrılır.
  • Bağımlılık oranı, genç ve yaşlı nüfusun çalışma çağındaki nüfusa oranıdır.
  • Geniş tabanlı piramit genç nüfusu, dar tabanlı piramit yaşlanan nüfusu gösterir.
  • Demografik dönüşüm doğum ve ölüm oranlarındaki değişime bağlı dört aşamada özetlenir.

Demografik Dönüşüm ve Nüfus Piramitleri — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
Erkek (%)Kadın (%)Yaş00224466880–44,54,55–94410–144415–195520–243625–294430–343,53,535–393340–443345–492,52,550–542,52,555–592,52,560–642265–692270–741,251,2575–790,750,7580–840,60,685+0,40,4
Nüfus piramidinde erkekler solda, kadınlar sağda; en genç yaşlar altta gösterilmiştir. Yatay değerler toplam nüfusun yüzdesidir. Soldaki 20–24 yaş çubuğu hangi grubu temsil eder?
ABütün erkekler içindeki 0–4 yaş grubunu
BToplam nüfustaki 20–24 yaş kadınları
CToplam nüfustaki 20–24 yaş erkekleri
D20–24 yaş grubundaki iki cinsiyetin toplamını
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Sol kanat erkekleri, ilgili satır 20–24 yaş grubunu gösterir. Çubuk bu yaşlardaki erkeklerin toplam nüfus içindeki payıdır. İki kanadın toplamı ise ilgili yaş grubunun iki cinsiyetini birlikte verir.
2Kolay
Erkek (%)Kadın (%)Yaş00224466880–4445–94410–144415–194420–244425–294430–344435–394440–443,53,545–493350–542,52,555–592260–641,51,565–691,51,570–741,51,575–791180–841185+0,50,5
Piramitte erkek çubukları merkezden sola doğru uzanmaktadır. Eksen üzerinde solda 2, 4 ve 6 değerleri pozitif büyüklükler olarak yazılmıştır. Bir öğrenci sola uzanan çubukların negatif nüfusu gösterdiğini söylemiştir. Doğru değerlendirme hangisidir?
ASol kanatta yalnız ölen kişilerin sayısı gösterilir.
BÇubukların yönü cinsiyetleri ayırır; kişi sayısı veya pay negatif değildir.
CSol kanadın bütün değerleri toplamdan çıkarılmalıdır.
DSol kanat boş olmadığı için ülkenin nüfusu azalmaktadır.
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Piramidin iki kanadı cinsiyetleri görsel olarak ayırmak için merkezden ters yönlere uzanır. Sola uzanmak negatif kişi veya negatif pay anlamına gelmez. Nüfusun değişim yönü de çubuğun çizim yönünden çıkarılmaz.
3Orta
Erkek (%)Kadın (%)Yaş00224466880–4775–96610–145515–195520–244,54,525–294430–343,53,535–393340–442,52,545–492250–542255–591,51,560–641,51,565–691170–740,50,575–790,50,580–840,350,3585+0,150,15
Piramitte çocuk nüfus 0–14 yaş olarak tanımlanmıştır. Her çubuk toplam nüfusun yüzdesidir. İki cinsiyet birlikte düşünüldüğünde çocuk nüfusun payı kaçtır?
A%36
B%18
C%14
D%59
Çözümü göster
Doğru cevap: A
0–4, 5–9 ve 10–14 yaş gruplarının iki cinsiyet toplamları sırasıyla %14, %12 ve %10'dur. Çocuk nüfus payı 14+12+10 = %36 olur. Tek kanadı veya yalnız en küçük yaş grubunu almak bütün çocuk nüfusu vermez.
4Orta
Demografik dönüşüm modelinin bir döneminde bin kişiye düşen yıllık doğum sayısı 40, ölüm sayısı 38'dir. Veriler, yüksek doğum ve yüksek ölüm koşullarının sürdüğü bir döneme aittir. Göç etkisi dışarıda tutulmuştur. Hangi eşleştirme uygundur?
ADüşük doğum-düşük ölüm; doğal artışın yüksek olduğu dönem
BYüksek doğum-düşük ölüm; doğal artışın yüksek olduğu dönem
CDüşük doğum-yüksek ölüm; doğal azalış dönemi
DYüksek doğum-yüksek ölüm; doğal artışın sınırlı olduğu ilk aşama
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Doğum ve ölüm oranları yüksek ve birbirine yakındır; doğal fark binde 2'dir. Bu durum modelin ilk aşamasındaki sınırlı doğal artışla uyumludur. Geniş doğal artış farkının oluştuğu düşük ölüm koşulu burada verilmemiştir.
5Zor
Erkek (%)Kadın (%)Yaş00224466880–4545–94310–143315–193,43,420–243,43,425–293,43,430–343,43,435–393,43,440–443,43,445–493,43,450–543,43,455–593,43,460–643,43,465–691,51,570–741175–791180–841185+0,50,5
Piramidin yüzdeleri toplam nüfusa aittir. 0–4 yaş erkek ve kadın payları %5 ve %4; 5–9 için %4 ve %3; 10–14 için %3 ve %3'tür. Çocuk nüfus 0–14 yaş kabul edildiğinde bu grubun kendi içinde erkeklerin payı yaklaşık kaçtır?
A%54,5
B%12
C%22
D%50
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Çocuk erkeklerin toplam nüfustaki payı 5+4+3 = %12, çocuk kadınlarınki 4+3+3 = %10'dur. Çocuk nüfus bütünü toplamın %22'sidir. Erkeklerin çocuk grubu içindeki payı 12/22×100 ≈ %54,5 olur. Payda bütün nüfus değil, iki cinsiyetin çocuk toplamıdır.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular