Çözümü göster
Lejant, haritadaki sembol ve renklerin anlamlarını açıklar. Diğer bileşenler sırasıyla konu, küçültme ilişkisi ve yön bilgisi verir.
Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.
Harita, yeryüzünün tamamının ya da bir bölümünün belirli bir ölçekle ve semboller kullanılarak düzlem üzerine aktarılmış hâlidir. Bu konuda haritaların bileşenleri, ölçek, harita türleri, izohips, projeksiyon, rota ve saat hesabı, dijital haritalar ve harita yapım süreci ele alınır.
Bir haritanın okunabilmesi için bazı bileşenler bulunur. Başlık haritanın neyi gösterdiğini belirtir. Lejant (işaret anahtarı), kullanılan sembol ve renklerin ne anlama geldiğini açıklar. Ölçek, haritadaki uzaklığın gerçekteki karşılığını verir. Yön oku ya da koordinat ağı, haritanın yönlendirilmesini ve yerlerin konumunu belirlemeyi sağlar.
Bu bileşenlerden biri eksikse harita yanlış anlaşılabilir. Örneğin lejantsız bir haritada farklı renklerin neyi gösterdiği bilinemez.
Ölçek, harita üzerindeki uzunluğun gerçek uzunluğa oranıdır. Kesir ölçek 1/500.000 ise haritadaki 1 cm gerçekte 500.000 cm, yani 5 km'dir. Çizgi ölçek, haritaya çizilmiş bir uzunluk çubuğuyla gerçek mesafeyi gösterir. Yazılı ölçek ise "1 cm 5 km'yi gösterir" biçimindedir.
Ölçek küçüldükçe (paydası büyüdükçe) harita daha geniş bir alanı gösterir ama ayrıntı azalır; ölçek büyüdükçe daha dar bir alan, daha çok ayrıntı gösterilir. Bu nedenle bir şehrin sokaklarını incelemek için büyük ölçekli, bir ülkenin bütününü görmek için küçük ölçekli harita kullanılır.
Haritalar amaca göre farklı yöntemlerle hazırlanır. Korokromatik haritalarda niteliksel kategoriler (arazi kullanımı, iklim türü gibi) farklı renklerle ayrılır; sayısal bir büyüklük değil, tür farkı gösterilir. Koroplet haritalarda idari birimlere (il, ilçe) ait sayısal değerler sınıflara ayrılır ve renk tonlarıyla gösterilir. İzoplet haritalarda aynı değerdeki yerler çizgilerle birleştirilir; eş sıcaklık (izoterm) ve eş basınç (izobar) haritaları bunun örnekleridir. Noktalama haritasında her nokta sabit bir miktarı temsil eder; nokta sayısı miktarı gösterir. Oransal sembol haritalarında sembolün büyüklüğü değerle orantılıdır. Akış haritalarında ok kalınlığı ve yönüyle göç ya da ticaret gibi hareketler gösterilir.
İzohips, aynı yükseltideki noktaları birleştiren eş yükselti çizgisidir. İzohipsler sıklaştığında yamaç diktir, seyrekleştiğinde eğim azdır. Kapalı halkalar tepe ya da çukur gibi şekillere işaret eder.
Küre biçimindeki Dünya'nın yüzeyini düzleme aktarmak mümkün olmadığı için her harita bir miktar bozulma taşır. Bozulma; alan, şekil, uzaklık ya da yönlerde olabilir. Bir projeksiyon bunlardan birini korurken diğerlerini bozabilir.
Başlıca projeksiyon türleri silindirik, konik ve düzlem projeksiyonlardır. Dünya haritaları için genellikle silindirik, orta enlemlerdeki ülkeler için konik, kutup bölgeleri için düzlem projeksiyonlar tercih edilir. Projeksiyon seçimi haritanın amacına bağlıdır.
Bir rota çizilirken haritadan başlangıç ve varış noktası arasındaki uzaklık ölçekle hesaplanır, arazinin eğimi ve yol türü hesaba katılır. Yolculuk süresi uzaklığın ortalama hıza bölünmesiyle bulunur.
Dünya her 15 boylamda bir saatlik zaman farkı oluşturur; doğuya gidildikçe saat ileri, batıya gidildikçe geri olur. Bu nedenle farklı boylamlardaki iki yerin yerel saatleri arasındaki fark, boylam farkının 15'e bölünmesiyle bulunur.
Dijital harita uygulamaları da mesafe ölçme, yükselti profili görme ve alan hesaplama gibi işlevler sunar. Harita yapımında genellikle önce amaç belirlenir, sonra veri toplanır, ölçek ve projeksiyon seçilir, harita tasarlanır ve çizilir, son olarak kontrol edilir.
Örnek 1. Ölçeği 1/500.000 olan bir haritada iki kent arasındaki uzaklık 4 cm ölçülmüştür. Gerçekte bu iki kent arasındaki uzaklık kaç kilometredir?
1/500.000 ölçekte 1 cm gerçekte 5 km'dir. 4 cm × 5 km = 20 km. İki kent arasındaki uzaklık 20 km'dir.
Örnek 2. İllerin nüfus yoğunluğunu koyu ve açık tonlarla gösteren bir harita hangi türe girer? Yoğunluk arttıkça ton nasıl değişir?
İdari birimlerin değer yoğunluğuna göre renk tonuyla gösterildiği haritalar koroplet haritadır. Yoğunluk arttıkça genellikle ton koyulaşır. Haritanın lejantı bu eşleşmeyi gösterir.
Örnek 3. 15 boylamındaki bir yerde yerel saat 10.00 iken 45 boylamındaki başka bir yerde yerel saat kaçtır?
Boylam farkı 45 - 15 = 30 derecedir. Her 15 derece 1 saat olduğundan fark 30 / 15 = 2 saattir. 45 boylamı daha doğuda olduğu için saat ileridir: 12.00.
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.