MegaSoru

İstatistiksel Yorumlama ve Yanıltıcı Veriler 50 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

İstatistiksel Yorumlama ve Yanıltıcı Veriler Konu Anlatımı

Verilerden çıkarılan sonuçlar her zaman doğru ve güvenilir değildir. Bu konuda başkalarının sunduğu istatistiksel sonuçları eleştirel biçimde inceleme, hata ve yanlılığı bulma ve belirsizliği dikkate alan sonuç cümleleri kurma ele alınır.

Örneklem yanlılığı

Bir araştırmanın sonucunun evren için geçerli olması, örneklemin evreni temsil etmesine bağlıdır. Yalnız gönüllülerin yanıtlaması, araştırmacının kolay ulaştığı kişilerin seçilmesi, evrenin yalnız bir kesiminden (örneğin yalnız metro yolcularından) veri toplanması ve çok sayıda kişinin yanıt vermemesi yanlılığa yol açabilir. Örneklemin büyük olması temsil gücünü tek başına garanti etmez; seçim yöntemi (rastgelelik, grupların oranlarının korunması) belirleyicidir.

Yanıltıcı sunum

Grafikte düşey eksenin sıfırdan başlamaması küçük farkları büyük gösterebilir; farklı ölçekli iki grafik doğrudan karşılaştırılamaz; histogramda sınıf genişliği görünümü değiştirebilir. Yüzdelerin toplamının $100$ etmesi gereken durumlarda toplamın farklı çıkması bir tutarsızlık işaretidir. Yorum yapılırken grafiğin görünümüyle birlikte gerçek sayısal değerlere bakılmalıdır.

Ölçülerin yanıltıcı kullanımı

Uç değer bulunan bir veri kümesinde aritmetik ortalama tipik değeri yansıtmayabilir; ortanca daha uygundur. Yalnız ortalama verilirse yayılım gizlenir: ortalamaları aynı iki grubun tutarlılığı çok farklı olabilir. Farklı büyüklükteki grupların ortalamaları birleştirilirken gruplara eşit ağırlık verilmemelidir. Bir gözlemi gerekçesiz biçimde veriden çıkarmak da yayılımı olduğundan küçük gösterir.

Belirsizlik, ilişki–neden ve araştırma planı

Örneklem sonucu evrendeki gerçek oranın kesin değeri değil, bir tahmindir; aynı evrenden seçilen farklı örneklemler biraz farklı sonuç verebilir. “Kanıtlanmıştır” ya da “kesinlikle” gibi ifadeler bu belirsizliği yok sayar. İki değişkenin birlikte artması, birinin diğerinin nedeni olduğunu göstermez; ortak bir etken olabilir. İyi bir araştırma sorusu açık ve ölçülebilirdir; sorudaki değişkenler gerçekten ölçülmeli, ölçüm aracı doğru çalışmalı ve veri evreni temsil edecek biçimde toplanmalıdır.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. Bir iş yerinde aylık ücretler $24,25,25,26,27,28,29,96$ bin TL'dir. İlanda “ortalama ücret 35 bin TL” deniyor. Bu ifade yanıltıcı mıdır?

Toplam $280$ bin TL olduğundan ortalama $35$ bin TL'dir. Ancak $96$ bin TL'lik uç değer ortalamayı yükseltmiştir; ortanca $\dfrac{26+27}2=26{,}5$ bin TL'dir. Çalışanların çoğu ortalamanın çok altında kazandığından yalnız ortalamayı vermek yanıltıcıdır.

Örnek 2. 10 kişilik A grubunun ortalaması 90, 30 kişilik B grubunun ortalaması 70'tir. Bir öğrenci genel ortalamayı $\dfrac{90+70}2=80$ buluyor. Hatası nedir?

Grupların büyüklükleri farklı olduğu halde iki ortalamaya eşit ağırlık vermiştir. Doğrusu $\dfrac{10\cdot90+30\cdot70}{40}=75$'tir.

Örnek 3. İki yöntemin başarı oranları $\%82$ ve $\%86$'dır; sütun grafiğinin düşey ekseni $80$'den başlıyor. Grafikte B yöntemi A'dan kaç kat başarılı görünür, gerçek fark nedir?

Sütunların görünen yükseklikleri $2$ ve $6$ birimdir; B, A'nın üç katı yükseklikte görünür. Gerçekte fark yalnız $4$ yüzde puandır. Yanıltıcılık düşey eksenin $0$'dan başlamamasından kaynaklanır.

Örnek 4. Bir oyun sitesi ana sayfaya koyduğu ankete gönüllü katılan 2400 kişinin $\%82$'sinin yeni tasarımı beğendiğini görüyor ve bunu bütün kullanıcılara genelliyor. Bu çıkarım uygun mudur?

Uygun değildir. Ankete katılım gönüllü olduğundan yanıt verenler bütün kullanıcıları temsil etmeyebilir; örneklemin büyük olması bu yanlılığı ortadan kaldırmaz.

Özetle

  • Örneklem evreni temsil etmiyorsa sonuç genellenemez; örneklemin büyük olması yanlılığı gidermez.
  • Grafikte sıfırdan başlamayan eksen ve farklı ölçekler farkı olduğundan büyük gösterebilir.
  • Uç değer ortalamayı yanıltır; yalnız ortalama vermek yayılımı gizler.
  • Örneklem sonuçları kesin değil tahmindir; “kanıtlanmıştır” gibi ifadelerden kaçınılır.
  • Birlikte değişen iki değişken arasında doğrudan neden–sonuç ilişkisi kurulamaz.

İstatistiksel Yorumlama ve Yanıltıcı Veriler — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
Bir şehirde yaşayanların toplu taşıma hizmetlerinden memnuniyetini araştırmak isteyen bir araştırmacı, yalnızca metro istasyonlarında 600 yolcuyla görüşüyor. Araştırmanın temel sorunu hangisidir?
AYalnız metro kullanan kişilerden veri toplandığı için örneklem şehirde yaşayanların tamamını yeterince temsil etmeyebilir.
B600 kişinin bulunduğu bir örneklemde yüzdeler hesaplanamaz.
CToplu taşıma memnuniyeti sayısal olarak araştırılamaz.
DBir şehirde yapılan araştırmalarda en fazla 100 kişiyle görüşülmelidir.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Araştırmanın hedefi şehirde yaşayanların genel görüşünü belirlemektir. Yalnız metro istasyonlarından seçim yapılması, metro kullanmayan kişilerin örneklemde yeterince temsil edilmemesine yol açabilir. Örneklemin büyük olması bu seçim yanlılığını ortadan kaldırmaz.
2Kolay
Bir çevrim içi oyun sitesi, ana sayfasına "Yeni tasarımımızı beğendiniz mi?" anketi koyuyor. Bir hafta içinde ankete gönüllü olarak katılan 2400 kişinin %82'si "Evet" yanıtını veriyor. Site yöneticisi bütün kullanıcıların %82'sinin yeni tasarımı beğendiği sonucuna ulaşıyor. Bu çıkarımdaki temel sorun hangisidir?
A2400 kişilik örneklem istatistiksel çalışma için çok küçüktür.
BAnkete katılım gönüllü olduğundan yanıt verenler bütün kullanıcıları temsil etmeyebilir.
CYüzde kullanılarak sonuç açıklamak yanlıştır.
DBir ankette yalnız iki cevap seçeneği bulunamaz.
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Ankete kimlerin katılacağı rastgele belirlenmemiştir. Özellikle güçlü olumlu veya olumsuz görüşe sahip kullanıcılar ankete katılmaya daha istekli olabilir. Bu nedenle 2400 kişinin bulunması tek başına örneklemin temsil gücünü garanti etmez.
3Orta
Bir şehirdeki yetişkinlerin hafta sonu etkinlik tercihlerini araştırmak için bir konser alanında 5000 kişiye anket uygulanıyor. Araştırmacı, "5000 kişi çok büyük bir örneklem olduğu için sonuç kesinlikle şehirdeki bütün yetişkinleri temsil eder." diyor. Bu yorum neden hatalıdır?
ABüyük örneklemlerde frekans hesaplanamaz.
BÖrneklem büyüklüğü arttıkça araştırmanın doğruluğu mutlaka azalır.
CBir örneklemde 1000'den fazla kişi bulunmamalıdır.
DÖrneklem büyük olsa da yalnız konser alanından seçilmesi belirli tercihleri olan kişilerin fazla temsil edilmesine yol açabilir.
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Örneklem büyüklüğü önemlidir ancak örneklemin nasıl seçildiği de önem taşır. Konser alanındaki kişiler müzik etkinliklerine ilgi bakımından şehirdeki bütün yetişkinlerden farklı olabilir. Bu nedenle 5000 kişilik büyük bir örneklem bile yanlı olabilir.
4Orta
Bir yayınevi, 10–14 yaş grubundaki çocukların hangi tür kitapları okumayı tercih ettiğini araştırmak istiyor. Araştırmada yalnızca çocukların velilerine "Çocuğunuzun en çok hangi tür kitabı sevdiğini düşünüyorsunuz?" sorusu yöneltiliyor. Araştırmanın temel sınırlılığı hangisidir?
AKitap türü kategorik bir değişken olduğu için araştırılamaz.
BVelilerin verdiği cevapların tamamı yanlış olmak zorundadır.
C10–14 yaş grubuyla ilgili araştırmalarda anket kullanılamaz.
DÇocukların kendi tercihleri yerine velilerin çocukların tercihleri hakkındaki görüşleri ölçülmektedir.
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Araştırma sorusu çocukların kendi kitap tercihleriyle ilgilidir. Ancak veri doğrudan çocuklardan değil, velilerin çocukları hakkındaki tahminlerinden elde edilmektedir. Ölçülen değişken araştırma sorusuyla tam olarak örtüşmemektedir.
5Zor
Bir eğitim merkezinde 600 kursiyerin 300'ü yabancı dil, 180'i bilgisayar ve 120'si sanat kurslarına katılmaktadır. Kursiyerlerin memnuniyetini araştırmak için 100 kişilik bir örneklem oluşturulacaktır. Grupların merkezdeki oranlarını korumak isteyen araştırmacı hangi örneklemi seçmelidir?
AYabancı dilden 50, bilgisayardan 30, sanattan 20 kişi
BHer gruptan rastgele 50 kişi
CYabancı dilden 60, bilgisayardan 20, sanattan 20 kişi
DÜç gruptan da rastgele 100'er kişi
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Evrendeki oranlar yabancı dil için $300/600=1/2$, bilgisayar için $180/600=3/10$ ve sanat için $120/600=1/5$'tir. 100 kişilik örneklemde bu oranlar sırasıyla 50, 30 ve 20 kişiye karşılık gelir.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular