MegaSoru

Merkezî Eğilim ve Yayılım Ölçüleri 50 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

Merkezî Eğilim ve Yayılım Ölçüleri Konu Anlatımı

Bir veri kümesinin merkezini ve dağılımını sayılarla özetlemek, veriler hakkında doğru yorum yapmayı sağlar. Bu konuda merkezî eğilim ölçüleri (aritmetik ortalama, ortanca, tepe değer), yayılım ölçüleri (açıklık, çeyrekler açıklığı, standart sapma) ve uç değerlerin etkisi ele alınır.

Merkezî eğilim ölçüleri

Aritmetik ortalama, değerlerin toplamının değer sayısına bölünmesiyle bulunur. Ortanca, değerler küçükten büyüğe sıralandığında ortadaki değerdir; değer sayısı çiftse ortadaki iki değerin ortalamasıdır. Tepe değer (mod), en çok tekrar eden değerdir; birden fazla tepe değer olabilir ya da hiç olmayabilir.

Yayılım ölçüleri

Açıklık, en büyük ile en küçük değerin farkıdır. Çeyrekler açıklığı için veri küçükten büyüğe sıralanır; ortancaya göre iki yarıya ayrılır, alt yarının ortancası alt çeyrek $Q_1$, üst yarının ortancası üst çeyrek $Q_3$'tür. Çeyrekler açıklığı $Q_3-Q_1$'dir ve verinin ortadaki yarısının genişliğini gösterir.

Standart sapma (kavramsal)

Standart sapma, değerlerin aritmetik ortalamadan ortalama olarak ne kadar uzak olduğunu gösteren bir ölçüdür. Değerler ortalamaya yakınsa küçük, ortalamadan uzaksa büyüktür. Bu düzeyde formülle hesaplanmaz; hangi veri kümesinin daha yaygın ya da daha toplu olduğunu, hangi değerin standart sapmayı büyüttüğünü yorumlamak beklenir. Bütün değerler eşitse standart sapma $0$'dır.

Uç değerler ve değişebilirlik

Bir uç değer ortalamayı ve açıklığı belirgin biçimde etkiler; ortanca ise genellikle çok az etkilenir. Bütün değerlere aynı sayı eklenirse ortalama, ortanca ve tepe değer o kadar artar, açıklık değişmez; bütün değerler aynı pozitif sayıyla çarpılırsa ortalama ve açıklık da o kadar katına çıkar. Farklı örneklemler farklı ölçüler verebilir; bu doğal değişebilirlik örneklem sonuçlarının evren hakkında kesin yargı vermediğini hatırlatır.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. $50,70,90,70,80,60,70,100$ verileri için ortalama, ortanca ve tepe değeri bulunuz.

Toplam $590$, ortalama $\dfrac{590}8=73{,}75$'tir. Sıralı veri $50,60,70,70,70,80,90,100$ olduğundan ortanca $\dfrac{70+70}2=70$'tir. En çok tekrar eden değer $70$'tir.

Örnek 2. $6,9,12,15,18,21,24,27,30,33$ verileri için açıklığı ve çeyrekler açıklığını bulunuz.

Açıklık $33-6=27$'dir. 10 değer olduğundan alt yarı $6,9,12,15,18$ ve üst yarı $21,24,27,30,33$'tür. $Q_1=12$, $Q_3=27$ olduğundan çeyrekler açıklığı $27-12=15$ bulunur.

Örnek 3. $12,14,15,16,18$ veri kümesinde son değer $48$ ile değiştirilirse ortalama, ortanca ve açıklık nasıl değişir?

İlk durumda ortalama $15$, ortanca $15$, açıklık $6$'dır. Değişiklikten sonra ortalama $\dfrac{12+14+15+16+48}5=21$, ortanca $15$, açıklık $36$ olur. Ortanca değişmemiş, ortalama ve açıklık belirgin artmıştır.

Örnek 4. $A:48,49,50,51,52$ ve $B:10,30,50,70,90$ kümelerinin ortalamaları eşittir. Hangisinin standart sapması daha büyüktür?

İkisinin ortalaması da $50$'dir. $B$ kümesinin değerleri ortalamadan çok daha uzak olduğundan $B$'nin standart sapması daha büyüktür.

Özetle

  • Ortanca sıralı verinin ortasındadır; tepe değer en çok tekrar eden değerdir.
  • Açıklık $=$ en büyük $-$ en küçük; çeyrekler açıklığı $=Q_3-Q_1$.
  • Standart sapma ortalamadan ortalama uzaklığı kavramsal olarak gösterir; formülle hesaplanmaz.
  • Uç değer ortalamayı ve açıklığı etkiler, ortancayı çok az etkiler.
  • Aynı sayının eklenmesi açıklığı değiştirmez; aynı sayıyla çarpma açıklığı da çarpar.

Merkezî Eğilim ve Yayılım Ölçüleri — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
Bir öğrencinin beş deneme sınavından aldığı puanlar 68, 74, 81, 77 ve 75'tir. Buna göre bu puanların aritmetik ortalaması kaçtır?
A75
B73
C74
D76
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Puanların toplamı $68+74+81+77+75=375$'tir. Veri sayısı 5 olduğundan aritmetik ortalama $375/5=75$ bulunur.
2Kolay
Bir grubun kitap okuma süreleri dakika cinsinden 42, 35, 51, 38, 47, 33 ve 45 olarak verilmiştir. Bu veri grubunun ortancası kaçtır?
A42
B38
C45
D47
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Veriler küçükten büyüğe 33, 35, 38, 42, 45, 47, 51 biçiminde sıralanır. Yedi verinin ortasında bulunan dördüncü değer 42'dir.
3Orta
Altı günlük bir ölçümde elde edilen değerler 12, 15, 17, 10, 14 ve $x$'tir. Bu altı değerin aritmetik ortalaması 14 olduğuna göre $x$ kaçtır?
A14
B16
C18
D20
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Altı değerin toplamı $6\cdot14=84$ olmalıdır. Bilinen değerlerin toplamı $12+15+17+10+14=68$'dir. Bu nedenle $x=84-68=16$ bulunur.
4Orta
Dört sayının aritmetik ortalaması 18'dir. Bu gruba 28 sayısı eklendiğinde oluşan beş sayının aritmetik ortalaması kaç olur?
A19
B21
C20
D22
Çözümü göster
Doğru cevap: C
İlk dört sayının toplamı $4\cdot18=72$'dir. 28 eklendiğinde toplam 100 olur. Yeni ortalama $100/5=20$'dir.
5Zor
Küçükten büyüğe sıralanmış altı sayı $4, 9, x, 17, 21, 26$ biçimindedir. Bu veri grubunun ortancası 14 olduğuna göre $x$ kaçtır?
A9
B10
C11
D12
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Altı veride ortanca üçüncü ve dördüncü değerlerin ortalamasıdır. $(x+17)/2=14$ olduğundan $x+17=28$ ve $x=11$ bulunur. 11 değeri verilen sıralamaya da uygundur.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular