MegaSoru

Âşıklık Geleneği, Atışma ve Kültürel Aktarım 50 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

Âşıklık Geleneği, Atışma ve Kültürel Aktarım Konu Anlatımı

Âşıklık geleneği, saz eşliğinde şiir söyleyen halk şairlerinin oluşturduğu köklü bir kültürel gelenektir. Âşıklar şiirlerini çoğu zaman doğaçlama söyler; bu şiirler halk arasında yayılarak kuşaktan kuşağa aktarılır. Bu konuda âşıklık geleneğinin özellikleri, atışma ve geleneğin kültürel aktarımdaki yeri ele alınır.

Âşık ve gelenek

Âşık, saz çalarak şiir söyleyen, şiirlerini çoğu zaman doğaçlama oluşturan halk şairidir. Âşıklar genellikle bir ustanın yanında yetişir; usta-çırak ilişkisi geleneğin temelidir. Çırak, ustasının şiirlerini ezberler, saz çalmayı ve söz söyleme inceliklerini öğrenir.
Âşıklar şiirlerinin son dörtlüğünde mahlaslarını (takma adlarını) söyler; böylece şiirin kime ait olduğu bilinir. Halk arasında bazı âşıkların rüyada bir pirin elinden bade (dolu) içerek âşık olduğuna inanılır; bu inanış âşık hikâyelerinde sık geçen bir motiftir.

Âşık şiirinin biçimi ve türleri

Âşık şiirinde hece ölçüsü kullanılır ve şiirler çoğunlukla dörtlüklerden oluşur. Başlıca nazım biçimleri koşma, semai, varsağı ve destandır. Koşma 11'li hece ölçüsüyle, semai 8'li hece ölçüsüyle söylenir.
Konuya göre de türler ayrılır: güzelleme sevgiliyi ve doğayı över, koçaklama yiğitliği ve savaşı anlatır, taşlama kişileri ya da toplumdaki aksaklıkları eleştirir, ağıt ölüm ve felaket karşısındaki acıyı dile getirir. Dil çoğunlukla sade ve halkın konuştuğu Türkçedir.

Atışma ve kültürel aktarım

Atışma, iki ya da daha çok âşığın karşılıklı olarak doğaçlama şiir söylemesidir. Âşıklar aynı ayak (uyak) üzerinden sırayla dörtlük söyler; birbirlerine takılır, soru sorar ya da bilgi ve hüner yarışına girer. Atışmada hazırcevaplık, söz ustalığı ve kalıba uyma becerisi sınanır.
Âşıklar kahvehanelerde, düğünlerde ve şenliklerde halkın karşısına çıkar. Böylece hem eğlendirir hem de toplumun değerlerini, tarihini ve sorunlarını sözle aktarır. Âşıklık geleneği, sözlü kültürün yaşayan bir kanalıdır.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. İki âşık bir düğünde sırayla dörtlük söylüyor; biri ötekine takılıyor, öteki aynı uyakla karşılık veriyor. Bu gösteri neyin örneğidir?

İki âşığın aynı ayak üzerinden doğaçlama karşılıklı şiir söylemesi atışmadır. Atışmada hazırcevaplık ve söz ustalığı sınanır.

Örnek 2. Bir şiirin son dörtlüğünde "Karacaoğlan der ki" ifadesi geçiyor. Bu ifadenin işlevi nedir?

Âşıklar son dörtlükte mahlaslarını söyler. Bu ifade şiirin hangi âşığa ait olduğunu gösterir.

Örnek 3. Bir âşık şiirinde köyün ağasının haksızlıkları alaycı bir dille eleştiriliyor. Bu şiir konusuna göre hangi türe girer?

Kişileri ya da toplumdaki aksaklıkları eleştiren şiir taşlamadır.

Özetle

  • Âşık saz eşliğinde, çoğu zaman doğaçlama şiir söyleyen halk şairidir.
  • Usta-çırak ilişkisi ve son dörtlükte mahlas kullanımı geleneğin temel özelliklerindendir.
  • Âşık şiirinde hece ölçüsü ve dörtlük kullanılır; koşma 11'li, semai 8'li heceyle söylenir.
  • Güzelleme, koçaklama, taşlama ve ağıt konuya göre türlerdir.
  • Atışma, âşıkların aynı ayak üzerinden karşılıklı doğaçlama şiir söylemesidir.

Âşıklık Geleneği, Atışma ve Kültürel Aktarım — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
Bir köy meydanında iki âşık sazlarıyla karşı karşıya gelir. İlki, "Yol uzunsa söz kısalmaz, gönül yorulmaz." der. İkincisi aynı uyakla cevap verir; kalabalık yeni cevabı alkışlar.

İkinci âşığın aynı uyağı sürdürmesi neyi gösterir?
ABiçimsel kurala bağlı sözlü yaratıcılığı
BKonunun tamamen değiştiğini
CŞiirin ezgisiz söylendiğini
DYazılı metni aynen okuduğunu
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Aynı uyak korunurken yeni karşılık üretilmesi sözlü yaratıcılığı gösterir.
2Kolay
Bir âşık, sevdiğine kavuşamayan gencin öyküsünü saz eşliğinde anlatır. Her kıtada gencin bir başka engelle karşılaşması işlenir; son kıtada ayrılık dile getirilir.

Metindeki anlatımın baskın özelliği nedir?
AOlayı şiirsel söyleyişle aktarması
BSadece sahne yönergelerinden oluşması
CResmî bir karar bildirmesi
DBilimsel verileri sınıflandırması
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Olaylar kıtalar içinde ve saz eşliğinde aktarılır.
3Orta
Bir köy meydanında iki âşık sazlarıyla karşı karşıya gelir. İlki, "Yol uzunsa söz kısalmaz, gönül yorulmaz." der. İkincisi aynı uyakla cevap verir; kalabalık yeni cevabı alkışlar.

Bu sahnede belirgin olan âşıklık uygulaması hangisidir?
ADudakdeğmez
BDestan anlatma
CAtışma
DAğıt yakma
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Âşıkların birbirine doğaçlama karşılık vermesi atışmadır.
4Orta
Usta âşık, çırağının söylediği dörtlüğü dinler. "Sözün doğru, ama ayak kaçmış." der. Çırak son dizenin ses düzenini değiştirerek şiirini yeniden söyler.

Ustanın "ayak" sözüyle dikkat çektiği unsur nedir?
ASahnedeki yürüyüş
BUyak düzeni
CSazın telleri
DŞiirin başlığı
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Atışmada ayak, uyak ve ses örgüsünü sürdürmeye ilişkin kuraldır.
5Zor
Âşık, yıllar önce ayrıldığı yaylayı anlatırken "Dağ başında kalan izim, gönlümde yürür." der. Dinleyicilerden bazıları aynı yaylada yaşadıkları günleri hatırlar.

Dörtlükte öne çıkan duygu hangisidir?
AKayıtsızlık
BAlay
CÖzlem
DÖfke
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Yayladan ayrılık ve anıların sürmesi özlemi yansıtır.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular