MegaSoru

Orhun Abideleri ve Özellikleri 50 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

Orhun Abideleri ve Özellikleri Konu Anlatımı

Orhun Abideleri, 8. yüzyılda Kök Türk (Göktürk) Devleti döneminde dikilmiş, Türk adının ve Türkçenin bilinen ilk yazılı belgelerindendir. Bugünkü Moğolistan'da, Orhun Irmağı vadisinde bulunurlar ve Kök Türk alfabesiyle yazılmışlardır. Bu konuda abidelerin ne olduğu, kimler için dikildiği ve dil ile anlatım özellikleri ele alınır.

Abideler ve dikiliş amaçları

Orhun Abideleri denince genellikle üç yazıt anlaşılır: Tonyukuk, Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtları. Tonyukuk yazıtını devlet adamı Tonyukuk kendisi için diktirmiştir. Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtları ise bu iki kardeş için dikilmiştir; metinlerin büyük bölümü Bilge Kağan'ın ağzından yazılmıştır.
Yazıtlar bir anıt mezar ve tarih belgesi niteliği taşır. Devletin kuruluşu, yaşanan zorluklar, savaşlar ve kağanın halkı için yaptıkları anlatılır. Amaç yaşananları gelecek kuşaklara aktarmak ve onlara ders vermektir.

Kök Türk alfabesi ve dil

Yazıtlar, 38 harfli Kök Türk alfabesiyle sağdan sola yazılmıştır. Sözcükler arasında iki noktaya benzeyen ayırma işaretleri kullanılır. Yazıtların dili, Türkçenin o dönemde gelişmiş bir yazı dili olduğunu gösterir.
Metinde "bodun" (millet, halk), "il" (devlet), "kağan" (hükümdar), "töre" (gelenek ve hukuk) gibi devlet ve toplum yaşamıyla ilgili sözcükler sık geçer. Bu sözcükler, Kök Türklerin devlet anlayışını ve toplum düzenini anlamaya yardım eder.

Anlatım özellikleri

Orhun Abideleri, bir hitabet (söylev) havası taşır. Kağan halkına doğrudan seslenir: "Ey Türk milleti!" gibi hitaplar, sorular ve tekrarlarla dinleyiciyi etkilemeye çalışır. Anlatım öğretici ve öğüt vericidir.
Metinde geçmişte yapılan hatalar açık yüreklilikle eleştirilir; halkın birliğini bozan davranışlar ve yabancılara kanmanın sonuçları anlatılır. Kısa ve kesin cümleler, karşıtlıklar ve tekrarlar anlatıma güç katar.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. Bir yazıtta kağan, halkın yabancıların tatlı sözlerine kanarak birliğini kaybettiğini ve bunun acısını çektiğini anlatıyor. Bu bölüm yazıtların hangi özelliğini gösterir?

Yazıtlar yalnızca zaferleri değil, geçmişteki hataları da açıkça anlatır. Bu bölüm öğüt verici ve eleştirel anlatımı gösterir; amaç gelecek kuşakların aynı hatayı yapmamasıdır.

Örnek 2. Kül Tigin yazıtında "Üstte gök çökmedikçe, altta yer delinmedikçe, ey Türk milleti, ilini ve töreni kim bozabilir?" sözü yer alır. Bu sözde hangi anlatım özellikleri vardır?

Söz doğrudan halka seslenir (hitap), soru biçiminde kurularak etkiyi artırır. "İl" ve "töre" sözcükleri devlet ve gelenek kavramlarını öne çıkarır; birlik içinde kalan milletin yenilmezliği vurgulanır.

Örnek 3. Bir öğrenci "Orhun Abideleri yalnızca savaş tarihini kayıt altına alan kuru belgelerdir." diyor. Bu değerlendirme eksik midir?

Eksiktir. Yazıtlar tarih belgesi olmanın yanında güçlü bir hitabet metnidir; halka seslenir, öğüt verir ve millî bilinç oluşturmayı amaçlar.

Özetle

  • Orhun Abideleri 8. yüzyılda Kök Türkler tarafından dikilmiştir; Moğolistan'da Orhun vadisindedir.
  • Başlıca yazıtlar Tonyukuk, Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarıdır.
  • Kök Türk alfabesiyle sağdan sola yazılmıştır.
  • Bodun, il, kağan, töre gibi sözcükler devlet ve toplum düzenini yansıtır.
  • Anlatım hitabet, öğüt ve eleştiri özelliği taşır.

Orhun Abideleri ve Özellikleri — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
Orhun Vadisi'nde dikili taşların üzerine işlenen satırlar, bir hükümdarın yalnızca başarılarını anlatmaz; millete seslenerek geçmişte yapılan yanlışlardan ders çıkarılmasını da ister.

Bu parçaya göre yazıtların temel işlevi nedir?
ATopluma tarih bilinci ve öğüt aktarmak
BSadece mezar yerini belirtmek
CYalnızca ticari kayıt tutmak
DGünlük eğlenceleri anlatmak
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Millete seslenme ve geçmişten ders çıkarma vurgusu öğretici, tarihî işlevi gösterir.
2Kolay
Bir sergide Bilge Kağan yazıtından aktarılan düşünceler, yöneticinin halkına hesap verir gibi konuştuğunu ve devletin birliği için uyarılarda bulunduğunu gösterir.

Metindeki birlik çağrısı hangi kavramla ilişkilidir?
ADevlet ve millet bütünlüğü
BBireysel aşkın yüceltilmesi
CTicari rekabet
DMitolojik dönüşüm
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Birliğin korunması devlet-millet bütünlüğü düşüncesidir.
3Orta
Orhun Vadisi'nde dikili taşların üzerine işlenen satırlar, bir hükümdarın yalnızca başarılarını anlatmaz; millete seslenerek geçmişte yapılan yanlışlardan ders çıkarılmasını da ister.

Parçada hangi anlatım amacı öne çıkar?
ABir manzarayı betimleme
BHayalî olaylarla güldürme
CBilimsel deney açıklama
DUyarma ve bilinçlendirme
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Geçmiş yanlışlardan ders çıkarma çağrısı uyarma ve bilinçlendirmedir.
4Orta
Bir öğrenci, Kül Tigin yazıtını yalnızca bir savaşçının mezar taşı olarak tanıtır. Öğretmeni, yazıtta devletin kuruluşu, savaşlar ve halka yöneltilen öğütlerin de bulunduğunu hatırlatır.

Öğrencinin yorumundaki temel eksiklik nedir?
AYazıtın taş üzerine işlendiğini söylemesi
BMetnin kapsamını mezar anıtı işlevine indirgemesi
CKül Tigin adını kullanması
DAnıtın geçmişle ilgili olduğunu belirtmesi
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Yazıtın mezar anıtı oluşu diğer tarihî ve didaktik işlevlerini dışlamaz.
5Zor
Bir öğrenci, Kül Tigin yazıtını yalnızca bir savaşçının mezar taşı olarak tanıtır. Öğretmeni, yazıtta devletin kuruluşu, savaşlar ve halka yöneltilen öğütlerin de bulunduğunu hatırlatır.

Öğretmenin düzeltmesi hangi düşünceyi destekler?
AYazıtlar bütünüyle aşk şiiridir
BYazıtların yazarı bilinmez
CYazıtlar tarihî ve siyasal içerik de taşır
DYazıtlar sadece sözlü olarak aktarılmıştır
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Devlet, savaş ve öğüt içerikleri tarihî-siyasal nitelik taşır.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular