Gezi Yazısında Mekân, Gözlem ve Betimleme Konu Anlatımı
Gezi yazısının okuru etkilemesi, mekânın canlı ve ayrıntılı biçimde anlatılmasına bağlıdır. Yazar betimleme, benzetme ve açıklama gibi anlatım biçimlerini ve çeşitli düşünceyi geliştirme yollarını kullanır. Bu konuda gezi yazısında mekânın nasıl kurulduğu ele alınır.
Betimleme ve benzetme
Betimleme, bir yeri ya da varlığı okurun gözünde canlandıracak biçimde anlatmaktır. Yazar yalnız görüntüleri değil sesleri, kokuları ve dokuları da aktararak beş duyuya seslenebilir.
Benzetme, anlatılanı tanıdık bir şeye benzeterek daha somut kılar: "Kubbeler, gökyüzüne doğru açılmış dev şemsiyeler gibiydi." Betimleme sanatlı, açıklama ise bilgilendirici bir anlatımdır; gezi yazılarında ikisi birlikte kullanılır.
Düşünceyi geliştirme yolları
Gezi yazısında yazar bilgiyi güçlendirmek için şu yollara başvurabilir:
• Tanımlama: Bir yapının ya da geleneğin ne olduğunu açıklama
• Örneklendirme: Genel bir yargıyı somut örnekle destekleme
• Karşılaştırma: İki kenti, iki dönemi ya da iki yaşam biçimini benzerlik ve farklarıyla ele alma
• Tanık gösterme: Bir yerli halkın ya da bir uzmanın sözüne başvurma
• Sayısal veri: Uzunluk, yükseklik, nüfus gibi bilgiler verme
Mekân, yaşam tarzı ve dönem
Gezi yazısında mekân yalnız bir dekor değildir; orada yaşayanların geçim biçimini, geleneklerini ve çevreyle ilişkisini yansıtır. Bir sahil kasabasındaki balıkçı ağları, kasabanın denizle kurduğu yaşamı gösterir.
Ayrıca yazının dili, yazıldığı dönemi de yansıtır. Eski bir gezi yazısında bugün kullanılmayan ulaşım araçları ya da kelimeler geçebilir; bu ayrıntılar metnin hangi dönemde yazıldığına ilişkin ipucu verir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir gezi yazısında "Çarşıya girer girmez tarçın ve karanfil kokusu sardı her yanı; bakırcıların çekiç sesleri bir ritim tutturmuştu." cümlesi yer alıyor. Bu cümlede hangi anlatım biçimi kullanılmıştır?
Koku ve ses ayrıntılarıyla çarşı okurun gözünde canlandırılmıştır. Bu, duyulara seslenen betimlemedir.
Örnek 2. Bir yazıda "Köprü 120 metre uzunluğundadır." bilgisinden sonra "İki yakayı birleştiren bu köprü, kentin iki yüzünü de aynı anda gösteriyor." yorumu yapılıyor. İlk cümlede hangi düşünceyi geliştirme yolu kullanılmıştır?
Uzunluk bilgisi verildiği için sayısal veriden yararlanılmıştır.
Örnek 3. Bir gezi yazısında yazar, yolculuğu "posta arabasıyla" yaptığını ve konakladığı yerin "han" olduğunu anlatıyor. Bu ayrıntılar metin hakkında ne düşündürür?
Bu ulaşım ve konaklama biçimleri geçmiş bir döneme aittir. Metnin günümüzden önceki bir dönemde yazıldığını düşündürür.
Özetle
- Betimleme bir yeri okurun gözünde canlandırır; beş duyuya seslenebilir.
- Benzetme anlatılanı tanıdık bir şeyle somutlaştırır.
- Tanımlama, örneklendirme, karşılaştırma, tanık gösterme ve sayısal veri düşünceyi geliştirme yollarıdır.
- Mekân, orada yaşayanların yaşam tarzını ve çevreyle ilişkisini yansıtır.
- Kelime ve ayrıntılar metnin yazıldığı döneme ilişkin ipucu verir.
Gezi Yazısında Mekân, Gözlem ve Betimleme — örnek sorular
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.
1Kolay
Safranbolu'da sabah yürüdüğüm sokak öğleden sonra bambaşka görünüyordu. Güneş, ahşap çıkmaların gölgesini karşı duvara taşımış; taş basamakların sabahki serinliği kaybolmuştu. Aynı sokağı iki kez çizdiğim defterde neredeyse iki ayrı yer vardı.
Anlatıcının aynı sokağı iki ayrı yer gibi algılamasının nedeni nedir?
AYürüyüş sırasında başka bir kente geçmesi
BSokaktaki yapıların öğle vakti yıkılması
CIşığın ve sıcaklığın gün içinde mekânın algılanışını değiştirmesi
DÇizimlerini başkasının defterine yapması
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Doğru yorum: Işığın ve sıcaklığın gün içinde mekânın algılanışını değiştirmesi. Parçadaki somut ayrıntılar ve anlatıcının değerlendirmesi birlikte okunduğunda bu sonuç çıkarılır; diğer seçenekler metinde desteklenmez.
2Kolay
Mardin'de dar bir geçitten çıkınca ova birden önüme açıldı. Az önce yalnız ayaklarımın altındaki taşları görürken şimdi ufuk çizgisini seçebiliyordum. Birkaç adım, bakışımın sınırını genişletmişti.
"Bakışımın sınırını genişletmişti" sözüyle anlatılmak istenen nedir?
AAnlatıcının görme yetisinin tıbben iyileşmesi
BKonum değişikliğinin algıyı dönüştürmesi
CYolun haritadaki uzunluğunun artması
DOvanın fiziksel olarak büyümesi
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Doğru yorum: Konum değişikliğinin algıyı dönüştürmesi. Parçadaki somut ayrıntılar ve anlatıcının değerlendirmesi birlikte okunduğunda bu sonuç çıkarılır; diğer seçenekler metinde desteklenmez.
3Orta
Safranbolu'da sabah yürüdüğüm sokak öğleden sonra bambaşka görünüyordu. Güneş, ahşap çıkmaların gölgesini karşı duvara taşımış; taş basamakların sabahki serinliği kaybolmuştu. Aynı sokağı iki kez çizdiğim defterde neredeyse iki ayrı yer vardı.
Bu parçadaki karşılaştırmanın temel işlevi nedir?
AMekânın zamana bağlı değişimini görünür kılmak
Bİki ayrı şehrin mimarisini sıralamak
CGezi güzergâhının uzunluğunu hesaplamak
DTarihsel bir iddiayı belgelerle kanıtlamak
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Doğru yorum: Mekânın zamana bağlı değişimini görünür kılmak. Parçadaki somut ayrıntılar ve anlatıcının değerlendirmesi birlikte okunduğunda bu sonuç çıkarılır; diğer seçenekler metinde desteklenmez.
4Orta
Mardin'de dar bir geçitten çıkınca ova birden önüme açıldı. Az önce yalnız ayaklarımın altındaki taşları görürken şimdi ufuk çizgisini seçebiliyordum. Birkaç adım, bakışımın sınırını genişletmişti.
Parçada mekânın sunuluşu hangi karşıtlık üzerine kuruludur?
AGündüzden geceye değişim
BKalabalıktan ıssızlığa kaçış
CTarihî yapıdan modern binaya geçiş
DDar görüş alanından geniş manzaraya geçiş
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Doğru yorum: Dar görüş alanından geniş manzaraya geçiş. Parçadaki somut ayrıntılar ve anlatıcının değerlendirmesi birlikte okunduğunda bu sonuç çıkarılır; diğer seçenekler metinde desteklenmez.
5Zor
Rize yaylasında sis, karşı yamacı yavaşça örttü. Bir süre sonra çan sesleri duyuluyor ama sürü görünmüyordu. Defterime "Burada bazen gözden çok kulak yol gösteriyor." diye yazdım.
Sis ayrıntısı metinde nasıl bir işlev üstlenir?
ABütün seslerin kaynağını açıklar
BYolculuğun mevsimini tartışmasız belirler
CMekânın iklimini kesin olarak sınıflandırır
DGörüşü sınırlayarak işitsel ayrıntıyı öne çıkarır
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Doğru yorum: Görüşü sınırlayarak işitsel ayrıntıyı öne çıkarır. Parçadaki somut ayrıntılar ve anlatıcının değerlendirmesi birlikte okunduğunda bu sonuç çıkarılır; diğer seçenekler metinde desteklenmez.