MegaSoru

İklim Sisteminin Bileşen ve Değişkenleri 50 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

İklim Sisteminin Bileşen ve Değişkenleri Konu Anlatımı

İklim sistemi; atmosfer, hidrosfer, litosfer, biyosfer ve kriyosferin birbiriyle etkileşiminden oluşan bütündür. Bu konuda iklim sisteminin bileşenleri, sıcaklığın, basıncın, rüzgârın, nemin ve yağışın dağılışı ile bu dağılışı etkileyen faktörler ele alınır.

İklim sisteminin bileşenleri

İklim sistemi beş bileşenden oluşur: atmosfer, hidrosfer, litosfer, biyosfer ve kriyosfer. Atmosfer sıcaklık, rüzgâr ve yağışı barındırır. Hidrosfer okyanuslar ve diğer sularla ısıyı depolar ve taşır. Litosfer yer şekilleriyle hava hareketlerini yönlendirir. Biyosfer, bitki örtüsüyle karbon ve su dolaşımını etkiler. Kriyosfer ise buzulları ve karı kapsar; yüksek yansıtma oranıyla Dünya'nın ısı dengesini etkiler.
Bu bileşenler birbirinden bağımsız değildir: okyanus sıcaklığı atmosferdeki rüzgârı, buzul örtüsü okyanus seviyesini, bitki örtüsü ise yağışı etkileyebilir.

Sıcaklığın dağılışı ve etkileyen faktörler

Sıcaklığın dağılışını başlıca şu faktörler etkiler. Enlem: ekvatordan kutuplara gidildikçe güneş ışınlarının geliş açısı küçülür, sıcaklık azalır. Yükselti: yükseldikçe sıcaklık düşer; yaklaşık her 100 metrede 0,5-0,6 °C azalır. Denizellik ve karasallık: denizlere yakın yerlerde sıcaklık farkları az, iç kesimlerde fazladır. Okyanus akıntıları: sıcak akıntılar geçtiği kıyıyı ısıtır, soğuk akıntılar soğutur. Dünya'nın dönme ve dolanma hareketleri ile eksen eğikliği mevsimleri ve gece-gündüz süresini belirler.
Bu etkiler karıştırılmamalıdır. Örneğin yükselti ortalama sıcaklığı düşürür; denizellik ise ortalamayı değil, kış-yaz sıcaklık farkını azaltır.

Basınç ve rüzgârlar

Hava ısındıkça genleşir, hafifler ve yükselir; bu nedenle sıcak bölgelerde alçak basınç oluşur. Soğuk bölgelerde hava çöker ve yüksek basınç oluşur. Rüzgâr, yüksek basınç alanından alçak basınç alanına doğru eser.
Küresel ölçekte ekvator çevresinde termik alçak basınç, 30 derece enlemleri çevresinde dinamik yüksek basınç, 60 derece enlemleri çevresinde dinamik alçak basınç ve kutuplarda termik yüksek basınç kuşakları bulunur. Bu basınç dağılışı sürekli rüzgârları oluşturur: alizeler, batı rüzgârları ve kutup doğu rüzgârları.
Devirli rüzgârlar belirli bir düzenle yön değiştirir: muson mevsimlik, meltem günlük yön değiştirir. Yerel rüzgârlar yalnızca belirli bölgelerde görülür; örneğin Türkiye'de poyraz soğuk kuzeydoğu rüzgârı, lodos ise sıcak ve nemli güneybatı rüzgârıdır.

Nem, yağış ve kentsel ısı adası

Havadaki su buharı miktarı nemdir. Hava soğudukça taşıyabileceği su buharı azalır; nem doyma noktasına ulaşınca yoğuşma olur ve yağış oluşabilir. Yağış üç ana türde incelenir. Yamaç yağışı, nemli havanın dağ yamacına çarpıp yükselmesiyle oluşur. Cephe yağışı, sıcak ve soğuk hava kütlelerinin karşılaştığı yerde oluşur. Yükselim (konveksiyonel) yağışı, ısınan havanın hızla yükselmesiyle, özellikle yazın görülür.
Kentsel ısı adası, kent merkezlerinin çevredeki kırsal alanlardan daha sıcak olmasıdır. Beton ve asfalt ısıyı tutar, yeşil alan azdır, ulaşım ve sanayi ısı üretir. Yeşil alanları artırmak bu etkiyi azaltır.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. Bir dağın deniz tarafındaki yamacı bol yağış alırken öbür tarafı kurak kalmıştır. Bu durumu hangi yağış türü açıklar?

Yamaç yağışı açıklar. Denizden gelen nemli hava dağa çarpıp yükselirken soğur ve yağış bırakır. Dağı aşan hava kurumuş olduğundan öbür taraf az yağış alır.

Örnek 2. Antalya ve Erzurum aynı enlem aralığında olduğu hâlde Erzurum'un kışları çok daha soğuktur. Hangi faktörler bu farkı açıklar?

Erzurum çok daha yüksek bir yerde bulunduğu için yükselti sıcaklığı düşürür; ayrıca denize uzak olduğu için karasallık etkisi sıcaklık farkını artırır. Antalya ise deniz kıyısında ve alçaktadır. Enlem benzer olsa da yükselti ve denizellik/karasallık farkı belirleyicidir.

Örnek 3. Bir yerde yüksek basınç, diğerinde alçak basınç vardır. Rüzgâr hangi yönde eser?

Rüzgâr yüksek basınç alanından alçak basınç alanına doğru eser. Basınç farkı ne kadar büyükse rüzgâr o kadar şiddetlidir.

Özetle

  • İklim sistemi atmosfer, hidrosfer, litosfer, biyosfer ve kriyosferden oluşur.
  • Sıcaklığı enlem, yükselti, denizellik-karasallık, okyanus akıntıları, dönme ve dolanma hareketleri belirler.
  • Rüzgâr yüksek basınçtan alçak basınca eser; sürekli, devirli ve yerel rüzgârlar vardır.
  • Yağış türleri yamaç, cephe ve yükselim yağışıdır.
  • Kentsel ısı adası, kent merkezlerinin çevreden daha sıcak olmasıdır.

İklim Sisteminin Bileşen ve Değişkenleri — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
Bir araştırmada dağ buzullarının güneş enerjisiyle ilişkisi incelenmektedir. Bu buzullar iklim sisteminin hangi bileşeni içinde ele alınır?
AAtmosfer
BBiyosfer
CKriyosfer
DLitosfer
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Kriyosfer, iklim sistemindeki kar ve buz ortamlarını kapsar. Dağ buzulları bu bileşenin örnekleridir.
2Kolay
Bir araştırmada okyanus suyunun ısı depolaması ve atmosferle enerji alışverişi incelenmektedir. Okyanus suyu bu incelemede hangi bileşenin örneğidir?
ABiyosfer
BHidrosfer
CKriyosfer
DLitosfer
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Okyanuslar iklim sisteminin su ortamı olan hidrosferin parçasıdır. Atmosferle enerji alışverişi yapmaları, bu bileşenin diğer bileşenlerle etkileşimini gösterir.
3Orta
Ekinoksta, aynı yükseltideki iki yatay yüzeyin yerel öğle koşulları karşılaştırılmaktadır. Diğer etkiler eşit tutulduğunda Ekvator'a daha yakın yüzeye Güneş ışınları daha büyük açıyla gelmektedir. Bunun ısınmaya katkısı hangi ilişkiyle açıklanır?
AAynı enerji daha küçük yüzey alanına dağılarak birim alanın aldığı enerjiyi artırır.
BGeliş açısı büyüdükçe aynı enerji daha geniş yüzeye dağılarak birim alanı azaltır.
CGeliş açısı değiştiğinde yüzeylerin yükseltileri de zorunlu olarak değişir.
DEnlem değişimi Güneş'ten gelen bütün enerjinin miktarını her yüzeyde eşitler.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Işınların yatay yüzeye daha dik gelmesi, aynı ışın demetinin enerjisinin daha küçük alana dağılmasını sağlar. Böylece birim alanın aldığı enerji artar. Bu ilişki diğer koşullar eşitken enlemin ısınmaya katkısını açıklar; gerçek sıcaklığı tek başına belirlemez.
4Orta
K noktasında basınç 1020 hPa, L noktasında 1005 hPa olarak verilmiştir. Noktalar aynı yükseltidedir. Dünya'nın dönüşü ve diğer yön değiştiren etkiler bu basitleştirilmiş modelde dışlanmıştır. Basınç farkının oluşturduğu yatay hava hareketi hangi yöndedir?
AL'den K'ye
Bİki noktadan da yalnız yukarıya
Cİki noktadan da yalnız aşağıya
DK'den L'ye
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Basınç farkı yatay hava hareketini yüksek basınçtan alçak basınca doğru oluşturur. K'nin basıncı daha yüksek olduğu için temel yön K'den L'yedir. Gerçek rüzgârın yönünü etkileyen başka etkenler modelde özellikle dışlanmıştır.
5Zor
Basitleştirilmiş bir modelde sabit hacimli hava başlangıçta en fazla 10 birim su buharı bulundurabilir ve içinde 8 birim vardır. Hava soğuduğunda bu sınır 6 birime düşmektedir. Dışarıdan su buharı girişi veya çıkışı yoktur; sınırı aşan buharın yoğuştuğu kabul edilmiştir. Hangisi modelle uyumludur?
ABaşlangıçta doymamış olan hava soğuyunca doyma sınırına ulaşır ve 2 birim buhar yoğuşur.
BBaşlangıçta doymuş olan hava soğuyunca 2 birim daha buhar alır.
CSoğuma sınırı değiştirse de 8 birimin tamamı buhar olarak kalır.
DYoğuşma için mutlaka dışarıdan 2 birim buhar eklenmesi gerekir.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Başlangıçta 8 birim, 10 birimlik sınırın altındadır. Soğuma sonrasında sınır 6 birime iner; 8−6=2 birim fazla buhar modelde yoğuşur. Doymaya yaklaşma yalnız buhar eklenmesiyle değil, sıcaklığın azalmasıyla da gerçekleşebilir. Bu model yoğuşmayı açıklar; her yoğuşmanın yere yağış olarak ulaşacağını söylemez.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular