Çözümü göster
Kriyosfer, iklim sistemindeki kar ve buz ortamlarını kapsar. Dağ buzulları bu bileşenin örnekleridir.
Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.
İklim sistemi; atmosfer, hidrosfer, litosfer, biyosfer ve kriyosferin birbiriyle etkileşiminden oluşan bütündür. Bu konuda iklim sisteminin bileşenleri, sıcaklığın, basıncın, rüzgârın, nemin ve yağışın dağılışı ile bu dağılışı etkileyen faktörler ele alınır.
İklim sistemi beş bileşenden oluşur: atmosfer, hidrosfer, litosfer, biyosfer ve kriyosfer. Atmosfer sıcaklık, rüzgâr ve yağışı barındırır. Hidrosfer okyanuslar ve diğer sularla ısıyı depolar ve taşır. Litosfer yer şekilleriyle hava hareketlerini yönlendirir. Biyosfer, bitki örtüsüyle karbon ve su dolaşımını etkiler. Kriyosfer ise buzulları ve karı kapsar; yüksek yansıtma oranıyla Dünya'nın ısı dengesini etkiler.
Bu bileşenler birbirinden bağımsız değildir: okyanus sıcaklığı atmosferdeki rüzgârı, buzul örtüsü okyanus seviyesini, bitki örtüsü ise yağışı etkileyebilir.
Sıcaklığın dağılışını başlıca şu faktörler etkiler. Enlem: ekvatordan kutuplara gidildikçe güneş ışınlarının geliş açısı küçülür, sıcaklık azalır. Yükselti: yükseldikçe sıcaklık düşer; yaklaşık her 100 metrede 0,5-0,6 °C azalır. Denizellik ve karasallık: denizlere yakın yerlerde sıcaklık farkları az, iç kesimlerde fazladır. Okyanus akıntıları: sıcak akıntılar geçtiği kıyıyı ısıtır, soğuk akıntılar soğutur. Dünya'nın dönme ve dolanma hareketleri ile eksen eğikliği mevsimleri ve gece-gündüz süresini belirler.
Bu etkiler karıştırılmamalıdır. Örneğin yükselti ortalama sıcaklığı düşürür; denizellik ise ortalamayı değil, kış-yaz sıcaklık farkını azaltır.
Hava ısındıkça genleşir, hafifler ve yükselir; bu nedenle sıcak bölgelerde alçak basınç oluşur. Soğuk bölgelerde hava çöker ve yüksek basınç oluşur. Rüzgâr, yüksek basınç alanından alçak basınç alanına doğru eser.
Küresel ölçekte ekvator çevresinde termik alçak basınç, 30 derece enlemleri çevresinde dinamik yüksek basınç, 60 derece enlemleri çevresinde dinamik alçak basınç ve kutuplarda termik yüksek basınç kuşakları bulunur. Bu basınç dağılışı sürekli rüzgârları oluşturur: alizeler, batı rüzgârları ve kutup doğu rüzgârları.
Devirli rüzgârlar belirli bir düzenle yön değiştirir: muson mevsimlik, meltem günlük yön değiştirir. Yerel rüzgârlar yalnızca belirli bölgelerde görülür; örneğin Türkiye'de poyraz soğuk kuzeydoğu rüzgârı, lodos ise sıcak ve nemli güneybatı rüzgârıdır.
Havadaki su buharı miktarı nemdir. Hava soğudukça taşıyabileceği su buharı azalır; nem doyma noktasına ulaşınca yoğuşma olur ve yağış oluşabilir. Yağış üç ana türde incelenir. Yamaç yağışı, nemli havanın dağ yamacına çarpıp yükselmesiyle oluşur. Cephe yağışı, sıcak ve soğuk hava kütlelerinin karşılaştığı yerde oluşur. Yükselim (konveksiyonel) yağışı, ısınan havanın hızla yükselmesiyle, özellikle yazın görülür.
Kentsel ısı adası, kent merkezlerinin çevredeki kırsal alanlardan daha sıcak olmasıdır. Beton ve asfalt ısıyı tutar, yeşil alan azdır, ulaşım ve sanayi ısı üretir. Yeşil alanları artırmak bu etkiyi azaltır.
Örnek 1. Bir dağın deniz tarafındaki yamacı bol yağış alırken öbür tarafı kurak kalmıştır. Bu durumu hangi yağış türü açıklar?
Yamaç yağışı açıklar. Denizden gelen nemli hava dağa çarpıp yükselirken soğur ve yağış bırakır. Dağı aşan hava kurumuş olduğundan öbür taraf az yağış alır.
Örnek 2. Antalya ve Erzurum aynı enlem aralığında olduğu hâlde Erzurum'un kışları çok daha soğuktur. Hangi faktörler bu farkı açıklar?
Erzurum çok daha yüksek bir yerde bulunduğu için yükselti sıcaklığı düşürür; ayrıca denize uzak olduğu için karasallık etkisi sıcaklık farkını artırır. Antalya ise deniz kıyısında ve alçaktadır. Enlem benzer olsa da yükselti ve denizellik/karasallık farkı belirleyicidir.
Örnek 3. Bir yerde yüksek basınç, diğerinde alçak basınç vardır. Rüzgâr hangi yönde eser?
Rüzgâr yüksek basınç alanından alçak basınç alanına doğru eser. Basınç farkı ne kadar büyükse rüzgâr o kadar şiddetlidir.
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.