Metinde Konu, Tema ve Ana Düşünce Konu Anlatımı
Bir metni anlamak, önce onun neyi anlattığını ve bununla ne söylemek istediğini kavramaktır. Bu konuda metnin konusu, teması, ana duygusu, ana düşüncesi ve ana düşünceyi destekleyen yardımcı düşünceler ele alınır.
Konu ve tema
Konu, metinde üzerinde durulan olay, durum ya da kavramdır. Konu genellikle kısa bir isim öbeğiyle söylenebilir: "bir köy öğretmeninin ilk yılı", "şehirde yalnızlık", "eski bir kitapçının kapanması".
Tema ise konunun ardındaki daha genel ve soyut kavramdır: yalnızlık, aidiyet, özlem, sorumluluk, değişim gibi. "Eski bir kitapçının kapanması" konulu bir metnin teması "değişen şehirde kaybolan alışkanlıklar" olabilir. Konu somut olaya, tema o olayın temsil ettiği genel insanî duruma işaret eder.
Ana duygu ve ana düşünce
Ana duygu, metinde ağır basan duygudur: hüzün, sevinç, özlem, öfke, umut. Özellikle şiir ve duygusal anlatımlı metinlerde öne çıkar.
Ana düşünce, yazarın metin aracılığıyla okura iletmek istediği temel yargıdır; bir cümleyle ifade edilebilir. "Kitapçı kapandı." bir bilgi, "İnsanları bir arada tutan küçük mekânlar kaybolunca şehir de hafızasını kaybeder." bir ana düşüncedir.
Ana düşünce çoğu zaman metnin başında ya da sonunda, bazen de bütün metne yayılmış biçimde bulunur. Onu bulmak için şu sorular sorulur: Yazar bu metni neden yazmış? Okurdan ne düşünmesini istiyor? Metnin bütün bölümleri hangi yargıyı destekliyor?
Yardımcı düşünceler
Yardımcı düşünceler, ana düşünceyi açıklayan, örnekleyen ve destekleyen ayrıntılardır. Bir metinde birden çok yardımcı düşünce bulunabilir, fakat ana düşünce tektir.
Ana düşünceyi seçerken iki yanılgıdan kaçınılır:
• Çok dar seçim: Metnin yalnızca bir paragrafındaki ayrıntıyı ana düşünce sanmak.
• Çok geniş seçim: Metinde hiç işlenmemiş genel bir yargıyı ana düşünce saymak.
Doğru ana düşünce metnin bütününü kapsar, ama metnin söylemediği bir şey eklemez.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Mahallemizin terzisi dükkânını kapattığında yalnızca bir dikiş makinesi susmadı. Çocukların okul önlüklerinin söküğünü diktiren anneler, bayram öncesi sıraya giren babalar, kapıda iki çift laf eden komşular da bir buluşma yerini yitirdi.” Parçanın ana düşüncesi nedir?
Terzinin dükkânı yalnızca iş yapılan bir yer değil, mahalle insanlarını bir araya getiren bir buluşma noktasıdır; böyle yerler kaybolunca toplumsal bağlar da zayıflar. "Terzi dükkânını kapattı" ise ana düşünce değil, konudur.
Örnek 2. Aynı parça için "Terzilik zor bir meslektir." yargısı neden ana düşünce olamaz?
Bu yargı metinde işlenmez; metin mesleğin zorluğunu değil, dükkânın mahalle hayatındaki yerini anlatır. Metinde dayanağı olmayan genel bir yargı ana düşünce olarak seçilemez.
Örnek 3. Bir metinde yazar; şehirde herkesin aceleyle yürüdüğünü, kimsenin kimseyi selamlamadığını ve apartman komşularının birbirinin adını bilmediğini anlatıyor. Metnin teması ne olabilir?
Örnekler aynı yöne işaret eder: kalabalık içinde birbirinden kopmuş insanlar. Bu nedenle tema "şehirde yalnızlık" ya da "yabancılaşma" olarak belirlenebilir. Örneklerin her biri yardımcı düşüncedir.
Özetle
- Konu metnin üzerinde durduğu olay ya da durumdur; kısa bir isim öbeğiyle söylenebilir.
- Tema, konunun ardındaki genel ve soyut kavramdır.
- Ana duygu metinde ağır basan duygudur; ana düşünce yazarın iletmek istediği temel yargıdır.
- Yardımcı düşünceler ana düşünceyi açıklar ve destekler; ana düşünce tektir.
- Ana düşünce metnin bütününü kapsamalı; çok dar ya da metinde olmayan genel bir yargı olmamalıdır.