Çözümü göster
Yüzey malzemesinin koparılıp uzaklaştırılması aşınımdır. Birikimde malzeme belirli bir yerde toplanır; tektonik yükselme ve magmatik katılaşma farklı süreçlerdir.
Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.
Dış kuvvetler yeryüzünü aşındırır, malzemeyi taşır ve uygun yerlerde biriktirir. Bu süreçler akarsu, buzul, rüzgâr, dalga ve yer altı suyu aracılığıyla çok sayıda yeryüzü şeklini oluşturur. Bu konuda aşınım ve birikim süreçleri ile bunların oluşturduğu şekiller ele alınır.
Aşınım, dış kuvvetlerin yeryüzünü oyması ve yıpratmasıdır. Aşınan malzeme dış kuvvetlerce taşınır ve enerji azalınca biriktirilir. Bir şeklin aşınım mı, birikim mi sonucu oluştuğu, hangi dış kuvvetin etkili olduğu ve bölgenin coğrafi koşullarına bağlıdır.
Akarsuyun eğimi, buzulun hareketi, rüzgârın hızı ve dalganın gücü gibi enerji kaynağı azaldığında birikim başlar.
Akarsular yükseltiyi aşındırarak vadiler açar. Genç akarsu vadisi dar ve V biçimindedir. Eğimin azaldığı ovalarda akarsu kıvrımlar yapar (menderes). Akarsuyun taşıdığı malzemeyi biriktirdiği yerlerde alüvyal ovalar, taraçalar ve denize döküldüğü yerlerde delta oluşur. Dağ eteklerinde ise birikinti konileri görülür.
Bu şekiller akarsuyun enerjisinin değişimi ve bölgenin yer şekilleri, iklimi ve kayaç yapısıyla ilgilidir.
Buzullar yüksek dağlarda ve kutup bölgelerinde yavaşça hareket ederek vadiyi U biçiminde açar, tepelerde sirk denilen çanak şeklindeki çukurlukları oluşturur ve taşıdığı malzemeyi morenler olarak biriktirir. Buzul vadilerinin denizle dolması fiyortları oluşturur.
Rüzgâr kurak ve bitki örtüsü az olan alanlarda etkilidir; kum tepelerini (kumul), mantar kaya ve yardang gibi şekilleri oluşturur. Dalgalar kıyıda falez (yalıyar) ve deniz oyukları aşındırır; kumsal ve kıyı kordonu gibi birikme şekilleri oluşturur. Türkiye'de Kapadokya'daki peribacaları aşınım şekillerine örnektir.
Yer altı suyu, kalker gibi çözünebilen kayaçlarda aşındırıcı etki gösterir. Karstik şekiller, özellikle Toroslar ve çevresindeki kalkerli arazilerde yaygındır. Yer altı suyunun çözdüğü kayaç suya karışarak taşınır ve mağaralardaki sarkıt ve dikitler olarak yeniden birikir. Böylece aynı süreç içinde hem aşınım hem birikim görülür.
Örnek 1. Dar, derin ve V biçimli bir vadi hangi dış kuvvetin ve hangi sürecin sonucudur?
Akarsuyun aşındırma (yatay ve derine aşındırma) sürecinin sonucudur; genç akarsu vadisidir. Eğimin yüksek olduğu dağlık alanlarda oluşur.
Örnek 2. Bir akarsuyun denize döküldüğü yerde taşıdığı malzemeyi biriktirmesiyle hangi şekil oluşur? Neden orada birikme olur?
Delta oluşur. Akarsuyun hızı ve enerjisi denize girdiği yerde azaldığı için taşıdığı malzemeyi biriktirir.
Örnek 3. U biçiminde bir vadi ve yüksek yerlerde çanak biçimli çukurluklar hangi dış kuvvetin ürünüdür?
Buzulun. U biçimli vadi ve sirk buzul aşınımının, buzulun taşıdığı malzemenin biriktiği yığınlar (moren) ise buzul birikiminin ürünleridir.
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.