MegaSoru

Aşınım ve Birikim Süreçlerinin Yeryüzü Şekillerinin Oluşumuna Etkisi 50 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

Aşınım ve Birikim Süreçlerinin Yeryüzü Şekillerinin Oluşumuna Etkisi Konu Anlatımı

Dış kuvvetler yeryüzünü aşındırır, malzemeyi taşır ve uygun yerlerde biriktirir. Bu süreçler akarsu, buzul, rüzgâr, dalga ve yer altı suyu aracılığıyla çok sayıda yeryüzü şeklini oluşturur. Bu konuda aşınım ve birikim süreçleri ile bunların oluşturduğu şekiller ele alınır.

Aşınım, taşınma ve birikme

Aşınım, dış kuvvetlerin yeryüzünü oyması ve yıpratmasıdır. Aşınan malzeme dış kuvvetlerce taşınır ve enerji azalınca biriktirilir. Bir şeklin aşınım mı, birikim mi sonucu oluştuğu, hangi dış kuvvetin etkili olduğu ve bölgenin coğrafi koşullarına bağlıdır.
Akarsuyun eğimi, buzulun hareketi, rüzgârın hızı ve dalganın gücü gibi enerji kaynağı azaldığında birikim başlar.

Akarsu şekilleri

Akarsular yükseltiyi aşındırarak vadiler açar. Genç akarsu vadisi dar ve V biçimindedir. Eğimin azaldığı ovalarda akarsu kıvrımlar yapar (menderes). Akarsuyun taşıdığı malzemeyi biriktirdiği yerlerde alüvyal ovalar, taraçalar ve denize döküldüğü yerlerde delta oluşur. Dağ eteklerinde ise birikinti konileri görülür.
Bu şekiller akarsuyun enerjisinin değişimi ve bölgenin yer şekilleri, iklimi ve kayaç yapısıyla ilgilidir.

Buzul, rüzgâr ve dalga şekilleri

Buzullar yüksek dağlarda ve kutup bölgelerinde yavaşça hareket ederek vadiyi U biçiminde açar, tepelerde sirk denilen çanak şeklindeki çukurlukları oluşturur ve taşıdığı malzemeyi morenler olarak biriktirir. Buzul vadilerinin denizle dolması fiyortları oluşturur.
Rüzgâr kurak ve bitki örtüsü az olan alanlarda etkilidir; kum tepelerini (kumul), mantar kaya ve yardang gibi şekilleri oluşturur. Dalgalar kıyıda falez (yalıyar) ve deniz oyukları aşındırır; kumsal ve kıyı kordonu gibi birikme şekilleri oluşturur. Türkiye'de Kapadokya'daki peribacaları aşınım şekillerine örnektir.

Yer altı suyu ve karst

Yer altı suyu, kalker gibi çözünebilen kayaçlarda aşındırıcı etki gösterir. Karstik şekiller, özellikle Toroslar ve çevresindeki kalkerli arazilerde yaygındır. Yer altı suyunun çözdüğü kayaç suya karışarak taşınır ve mağaralardaki sarkıt ve dikitler olarak yeniden birikir. Böylece aynı süreç içinde hem aşınım hem birikim görülür.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. Dar, derin ve V biçimli bir vadi hangi dış kuvvetin ve hangi sürecin sonucudur?

Akarsuyun aşındırma (yatay ve derine aşındırma) sürecinin sonucudur; genç akarsu vadisidir. Eğimin yüksek olduğu dağlık alanlarda oluşur.

Örnek 2. Bir akarsuyun denize döküldüğü yerde taşıdığı malzemeyi biriktirmesiyle hangi şekil oluşur? Neden orada birikme olur?

Delta oluşur. Akarsuyun hızı ve enerjisi denize girdiği yerde azaldığı için taşıdığı malzemeyi biriktirir.

Örnek 3. U biçiminde bir vadi ve yüksek yerlerde çanak biçimli çukurluklar hangi dış kuvvetin ürünüdür?

Buzulun. U biçimli vadi ve sirk buzul aşınımının, buzulun taşıdığı malzemenin biriktiği yığınlar (moren) ise buzul birikiminin ürünleridir.

Özetle

  • Aşınım, taşınma ve birikim dış kuvvetlerin birbirini izleyen işlevleridir; enerji azalınca birikim olur.
  • Akarsu V vadi, menderes, delta, taraça ve alüvyal ova gibi şekilleri oluşturur.
  • Buzul U vadisi, sirk, moren ve fiyortları; rüzgâr kum tepesi ve mantar kaya şekillerini oluşturur.
  • Dalgalar falez ve deniz oyuklarını aşındırır, kumsal ve kıyı kordonu gibi birikme şekillerini oluşturur.
  • Yer altı suyu kalkerli arazide karstik şekillerin oluşumunda etkilidir.

Aşınım ve Birikim Süreçlerinin Yeryüzü Şekillerinin Oluşumuna Etkisi — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
Bir yüzeyden koparılan malzemelerin akarsu tarafından uzaklaştırılması yüzeyin alçalmasına yol açıyor. Bu kesimde doğrudan baskın olan süreç hangisidir?
ABirikim
BMagmatik katılaşma
CAşınım
DTektonik yükselme
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Yüzey malzemesinin koparılıp uzaklaştırılması aşınımdır. Birikimde malzeme belirli bir yerde toplanır; tektonik yükselme ve magmatik katılaşma farklı süreçlerdir.
2Kolay
Rüzgârın taşıdığı kum tanelerinin birikerek oluşturduğu tepelere ne ad verilir?
AFalez
BKumul
CSirk
DDev kazanı
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Kumullar rüzgâr birikim şekilleridir. Falez dalga aşınımı, sirk buzul aşınımı, dev kazanı ise uygun koşullarda akarsu aşındırmasıyla ilişkilidir.
3Orta
Kurgusal bir dere dar ve eğimli dağ vadisinden daha az eğimli düzlüğe çıkınca yayılıyor ve taşıdığı çakılları yelpaze biçiminde bırakıyor. Bu gelişme nasıl açıklanır?
AAkım koşullarındaki değişim taşınan malzemenin dağ eteğinde birikmesini kolaylaştırmıştır.
BYelpaze biçimi, aynı yerde malzemenin yalnız oyularak uzaklaştırıldığını gösterir.
CDüzlükte birikim bulunması, derede daha önce malzeme taşınmadığını kanıtlar.
DYüzeyin yelpaze biçimi, konuma bakılmadan her yerde kıyı oku sayılmalıdır.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Dağlık kesimden daha az eğimli yüzeye geçiş ve akımın yayılması taşıma koşullarını değiştirir. Malzemenin etekte yayılı birikmesi birikinti yelpazesiyle uyumludur.
4Orta
Kurgusal bir akarsu kesitinin kayıtlarında yatak tabanı zamanla alçalmakta, çevresine göre dar ve derin bir oluk gelişmektedir. Hangi süreç bu gözlemi en doğrudan açıklar?
AYatağın sürekli alüvyonla yükselmesi
BYalnız kıyı akıntılarının kum yığması
CBuzulun getirdiği malzemenin yatağı doldurması
DAkarsuyun yatağını derine doğru aşındırması
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Yatak tabanının alçalması ve dar-derin oluğun gelişmesi derine aşındırmayı gösterir. Yalnız dolgu veya kıyı birikimi bu kaydı açıklamaz.
5Zor
AğızGelenUzaklaştırılanK120100L10060M8070N90110
Kurgusal dört akarsu ağzı için aynı dönem boyunca gelen ve denize taşınarak uzaklaştırılan katı malzeme tabloda verilmiştir. Dış kaynak ve başka kayıp yoktur. Diğer koşullar benzerse hangisinde net birikim en fazladır?
AL
BK
CM
DN
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Net birikim K'de 120−100=20, L'de 100−60=40, M'de 80−70=10 birimdir. N'de 90−110=−20 birim, yani net kayıp vardır. En çok malzeme getiren K değil, en yüksek net tutulumun olduğu L öne çıkar.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular