MegaSoru

Tektonik Süreçler 50 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

Tektonik Süreçler Konu Anlatımı

Levha tektoniği, Dünya'nın dış kabuğunun büyük levhalardan oluştuğunu ve bu levhaların hareketiyle deprem, volkanizma ve dağ oluşumu gibi olayların meydana geldiğini açıklayan kuramdır. Bu konuda levha hareketlerinin nedenleri, levha sınırları, yeryüzü şekilleri ile ilişki, Türkiye'nin tektonik yapısı ve jeolojik zaman ele alınır.

Levha hareketlerinin nedeni

Dünya kabuk, manto ve çekirdek olmak üzere katmanlardan oluşur. Yerkabuğu ile mantonun üst kısmı levha adı verilen büyük parçalara ayrılmıştır. Mantodaki sıcak maddenin yükselip soğuyarak yeniden alçalması konveksiyonel hareketleri oluşturur; levhalar bu hareketle çok yavaş biçimde yer değiştirir.
Levhaların hareketi doğrudan gözlenemez, ancak deprem ve volkanizma dağılışı, kıtaların şekillerinin birbirini tamamlaması ve okyanus tabanındaki yapılar gibi kanıtlarla anlaşılır.

Levha sınırları

Levha sınırları hareket biçimine göre üçe ayrılır. Ayrılan sınırlarda levhalar birbirinden uzaklaşır; magma yükselir, okyanus ortasında sırtlar ve çatlak vadileri oluşur. Çarpışan (yakınsayan) sınırlarda levhalar birbirine yaklaşır; ağır levha altına dalar (dalma-batma), yoğun depremler, volkanlar ve kıvrımlı dağlar oluşur. Yanal kayan sınırlarda levhalar yan yana kayar; fay hatları ve güçlü depremler görülür.
Bu hareketlerden hangi olayın gerçekleşeceği, sınırın türüne bağlıdır.

Yeryüzü şekilleri ile ilişki

Levha tektoniği dağların, derin okyanus çukurlarının, volkanik dizilerin ve fay vadilerinin oluşumunu açıklar. Orojenez, dağ oluşum sürecidir; çarpışan levhaların kıvrılmasıyla orojenik kuşaklar meydana gelir. Deprem, kabukta biriken enerjinin faylar boyunca birden boşalmasıdır. Volkanizma, magmanın yeryüzüne çıkmasıdır. Jeotermal alanlar, yerin ısısının yüzeye yakın olduğu bölgelerdir ve genellikle volkanik ve tektonik açıdan hareketli alanlarda görülür.
Yatay hareketler levhaların yan yana kaymasıyla, düşey hareketler kabuğun yükselmesi ya da çökmesiyle ilgilidir.

Türkiye'nin tektonik yapısı ve jeolojik zaman

Türkiye, Alp-Himalaya orojenik kuşağında yer alır ve Avrasya, Afrika ve Arap levhalarının etkileşim alanındadır. Ülkede deprem etkinliği yüksektir; Kuzey Anadolu Fayı ve Doğu Anadolu Fayı en bilinen fay hatlarındandır. Volkanik dağlar (Erciyes, Hasan, Ağrı gibi) ve jeotermal alanlar da bu tektonik yapıyla ilişkilidir.
Jeolojik zaman, Dünya'nın oluşumundan günümüze uzanan çok uzun süreçtir ve zaman çizelgesi üzerinde yorumlanır. Çizelgedeki olaylar, geçmişte yaşanan tektonik süreçlerin sıralamasını anlamaya yardımcı olur. Dönemlerin milyon yıl değerlerini ezberlemek gerekmez; olayların sıralamasını ve nedenlerini yorumlamak önemlidir.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. İki levhanın birbirine yaklaştığı ve birinin diğerinin altına daldığı bir sınırda hangi yeryüzü şekilleri ve olaylar görülür?

Çarpışan (yakınsayan) sınırdır. Yoğun depremler, volkanlar, kıvrımlı dağ sıraları ve derin okyanus çukurları oluşabilir.

Örnek 2. Okyanus ortasında levhaların birbirinden uzaklaştığı bir sınırda ne olur?

Magma yükselir, yeni okyanus tabanı oluşur ve okyanus ortası sırtlar meydana gelir. Bu sınır ayrılan sınırdır.

Örnek 3. Türkiye'de deprem etkinliğinin yüksek olmasının tektonik nedeni nedir?

Türkiye, Avrasya, Afrika ve Arap levhalarının etkileşim alanında, Alp-Himalaya kuşağında yer alır ve ülkenin içinden geçen fay hatları (Kuzey Anadolu Fayı, Doğu Anadolu Fayı gibi) kabukta biriken enerjinin boşalmasına yol açar.

Özetle

  • Levhalar mantodaki konveksiyonel hareketlerle çok yavaş yer değiştirir.
  • Levha sınırları ayrılan, çarpışan ve yanal kayan olmak üzere üç türdür.
  • Deprem, volkanizma, orojenez, fay ve jeotermal alanlar levha tektoniğiyle ilişkilidir.
  • Türkiye Alp-Himalaya kuşağında olup Avrasya, Afrika ve Arap levhalarının etkileşim alanındadır.
  • Jeolojik zaman çizelgesinde olayların sırası ve nedenleri yorumlanır, tarihler ezberlenmez.

Tektonik Süreçler — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
Tektonik levhalar için aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
AYer kabuğunun altındaki sıvı dış çekirdeğin parçalarıdır.
BYalnız deniz suyu altında bulunan tortul örtüden oluşur.
CYer kabuğu ile üst mantonun katı ve rijit en üst bölümünü kapsar.
DYalnız kıtalardaki toprak örtüsünün hareketli bölümleridir.
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Levhalar, yer kabuğu ve üst mantonun rijit en üst bölümünden oluşan litosferin parçalarıdır. Yalnız toprak, tortu veya çekirdekten oluşmazlar.
2Kolay
Levha etkileşimi sonucu kabuğun sıkışarak kıvrımlı dağ kuşakları oluşturması hangi kavramla ifade edilir?
AVolkanizma
BOrojenez
CÇözünme
DBuharlaşma
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Orojenez dağ oluşumudur. Sorudaki kıvrılmalı dağ kuşağı, kabuksal sıkışmayla ilişkilendirilmiştir; volkanizma ise magmatik etkinliktir.
3Orta
Bir modelde yerin iç kesimlerinden yüzeye doğru ısı aktarımı ve mantodaki çok yavaş madde hareketleri birlikte gösteriliyor. Bu model levha hareketlerinin hangi bağlantısını açıklamaya yöneliktir?
ALevha hareketlerinin Dünya'nın iç enerjisi ve mantodaki dolaşımla ilişkisini
BKıtaların yalnız deniz akıntılarıyla sürüklendiğini
CLevha hareketlerinin yalnız günlük hava sıcaklığına bağlılığını
DLevhaların ancak dış çekirdek yüzeye çıktığında hareket edebildiğini
Çözümü göster
Doğru cevap: A
İç ısı, manto dolaşımı ve levha hareketleri birbiriyle ilişkili sistem bileşenleridir. Bu süreçler günlük hava olaylarına veya kıtaları taşıyan deniz akıntılarına indirgenemez.
4Orta
Kurgusal bir okyanus tabanında iki levha birbirinden uzaklaşırken aradaki kesime magma yükselmektedir. Yeni okyanusal kabuğun oluşması hangi işlemle açıklanır?
ADeniz suyunun doğrudan yer kabuğuna dönüşmesiyle
BOkyanus tabanının yalnız eski tortularla kıvrılmasıyla
Cİki levhanın boşluğu kapatacak biçimde çarpışmasıyla
DYükselen magmanın soğuyup katılaşmasıyla
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Uzaklaşma kuşağında yükselen magma soğuyup katılaşarak yeni okyanusal kabuk oluşturabilir. Buradaki süreç tortul kıvrılma veya levhaların çarpışması değildir.
5Zor
Bir öğrenci, levhaları modellemek için koyu kıvamlı bir sıvı üzerine sert parçalar yerleştiriyor. "Parçalar hareket ettiğine göre gerçek mantonun tamamı da sıvı magmadır." diyor. Model nasıl değerlendirilmelidir?
AHareket benzetmesi yararlıdır; fakat gerçek mantonun büyük ölçüde katı olup uzun sürede şekil değiştirebilmesini yansıtmaz.
BMantodaki çok yavaş hareket mümkün olmadığından levhalar gerçekte de hareket edemez.
CBenzetme, mantonun bütün kesimlerinin su gibi serbestçe akan sıvı olduğunu kanıtlar.
DModelde sıvı kullanılması, levhaların gerçek dünyada da sıvı parçalar olduğunu gösterir.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Model bazı ilişkileri basitleştirir. Manto büyük ölçüde katıdır; çok uzun zamanlarda yavaş deformasyon ve akış gösterebilir. Benzetmedeki sıvının bütün özellikleri Dünya'nın iç yapısına aktarılamaz.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular