Çözümü göster
Levhalar, yer kabuğu ve üst mantonun rijit en üst bölümünden oluşan litosferin parçalarıdır. Yalnız toprak, tortu veya çekirdekten oluşmazlar.
Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.
Levha tektoniği, Dünya'nın dış kabuğunun büyük levhalardan oluştuğunu ve bu levhaların hareketiyle deprem, volkanizma ve dağ oluşumu gibi olayların meydana geldiğini açıklayan kuramdır. Bu konuda levha hareketlerinin nedenleri, levha sınırları, yeryüzü şekilleri ile ilişki, Türkiye'nin tektonik yapısı ve jeolojik zaman ele alınır.
Dünya kabuk, manto ve çekirdek olmak üzere katmanlardan oluşur. Yerkabuğu ile mantonun üst kısmı levha adı verilen büyük parçalara ayrılmıştır. Mantodaki sıcak maddenin yükselip soğuyarak yeniden alçalması konveksiyonel hareketleri oluşturur; levhalar bu hareketle çok yavaş biçimde yer değiştirir.
Levhaların hareketi doğrudan gözlenemez, ancak deprem ve volkanizma dağılışı, kıtaların şekillerinin birbirini tamamlaması ve okyanus tabanındaki yapılar gibi kanıtlarla anlaşılır.
Levha sınırları hareket biçimine göre üçe ayrılır. Ayrılan sınırlarda levhalar birbirinden uzaklaşır; magma yükselir, okyanus ortasında sırtlar ve çatlak vadileri oluşur. Çarpışan (yakınsayan) sınırlarda levhalar birbirine yaklaşır; ağır levha altına dalar (dalma-batma), yoğun depremler, volkanlar ve kıvrımlı dağlar oluşur. Yanal kayan sınırlarda levhalar yan yana kayar; fay hatları ve güçlü depremler görülür.
Bu hareketlerden hangi olayın gerçekleşeceği, sınırın türüne bağlıdır.
Levha tektoniği dağların, derin okyanus çukurlarının, volkanik dizilerin ve fay vadilerinin oluşumunu açıklar. Orojenez, dağ oluşum sürecidir; çarpışan levhaların kıvrılmasıyla orojenik kuşaklar meydana gelir. Deprem, kabukta biriken enerjinin faylar boyunca birden boşalmasıdır. Volkanizma, magmanın yeryüzüne çıkmasıdır. Jeotermal alanlar, yerin ısısının yüzeye yakın olduğu bölgelerdir ve genellikle volkanik ve tektonik açıdan hareketli alanlarda görülür.
Yatay hareketler levhaların yan yana kaymasıyla, düşey hareketler kabuğun yükselmesi ya da çökmesiyle ilgilidir.
Türkiye, Alp-Himalaya orojenik kuşağında yer alır ve Avrasya, Afrika ve Arap levhalarının etkileşim alanındadır. Ülkede deprem etkinliği yüksektir; Kuzey Anadolu Fayı ve Doğu Anadolu Fayı en bilinen fay hatlarındandır. Volkanik dağlar (Erciyes, Hasan, Ağrı gibi) ve jeotermal alanlar da bu tektonik yapıyla ilişkilidir.
Jeolojik zaman, Dünya'nın oluşumundan günümüze uzanan çok uzun süreçtir ve zaman çizelgesi üzerinde yorumlanır. Çizelgedeki olaylar, geçmişte yaşanan tektonik süreçlerin sıralamasını anlamaya yardımcı olur. Dönemlerin milyon yıl değerlerini ezberlemek gerekmez; olayların sıralamasını ve nedenlerini yorumlamak önemlidir.
Örnek 1. İki levhanın birbirine yaklaştığı ve birinin diğerinin altına daldığı bir sınırda hangi yeryüzü şekilleri ve olaylar görülür?
Çarpışan (yakınsayan) sınırdır. Yoğun depremler, volkanlar, kıvrımlı dağ sıraları ve derin okyanus çukurları oluşabilir.
Örnek 2. Okyanus ortasında levhaların birbirinden uzaklaştığı bir sınırda ne olur?
Magma yükselir, yeni okyanus tabanı oluşur ve okyanus ortası sırtlar meydana gelir. Bu sınır ayrılan sınırdır.
Örnek 3. Türkiye'de deprem etkinliğinin yüksek olmasının tektonik nedeni nedir?
Türkiye, Avrasya, Afrika ve Arap levhalarının etkileşim alanında, Alp-Himalaya kuşağında yer alır ve ülkenin içinden geçen fay hatları (Kuzey Anadolu Fayı, Doğu Anadolu Fayı gibi) kabukta biriken enerjinin boşalmasına yol açar.
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.