Çözümü göster
Mineral yapısı korunarak boyutun küçülmesi fiziksel parçalanmadır. Kimyasal çözünmede ise katı kayacın bazı bileşenleri suya çözünmüş olarak geçer.
Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.
Yeryüzü şekilleri, kayaçların aşınma ve çözünmesiyle sürekli değişir. Bu süreçlerin hızı ve türü, bölgenin iklimine ve kayaç yapısına bağlıdır. Bu konuda aşınma ve çözünme süreçleri ile iklim ve kayaç özellikleri arasındaki neden-sonuç ilişkileri ele alınır.
Aşınma (ayrışma), kayaçların bulundukları yerde parçalanması ya da bozunmasıdır. Fiziksel ayrışmada kayaç kimyasal yapısı değişmeden parçalanır; kimyasal ayrışmada ise kayacı oluşturan mineraller su ve gazlarla tepkimeye girerek değişir. Çözünme, kayacın suda erimesidir ve özellikle kalker gibi kayaçlarda görülür.
Bu süreçlerin sonucunda ana kayaçtan toprak oluşumu başlar ve yeryüzü şekilleri değişir.
İklim, ayrışmanın türünü ve hızını belirler. Sıcaklık farkının günlük olarak çok büyük olduğu kurak bölgelerde kayaçlar ısınıp soğuyarak genleşir ve büzülür, çatlayıp parçalanır. Don olayı ise soğuk ve nemli bölgelerde etkilidir: çatlaklara dolan su donarak genleşir ve kayacı parçalar. Sıcak ve nemli bölgelerde su bol ve sıcaklık yüksek olduğu için kimyasal ayrışma ve çözünme hızlıdır.
Bu nedenle aynı kayaç farklı iklimde farklı hızda ve biçimde aşınır.
Kayaçların sertliği, çatlaklı olup olmaması ve kimyasal bileşimi aşınma ve çözünmeye karşı dayanıklılıklarını belirler. Kalker gibi karbonatlı kayaçlar, karbondioksitli sularla çözünerek karstik şekilleri oluşturur. Volkanik kayaçlar ve granit gibi sert ve dayanıklı kayaçlar fiziksel ayrışmaya daha dirençlidir ancak çatlaklarından bozunabilir. Tortul kayaçlardan killi ve gevşek olanlar kolay aşınır.
Karstlaşma sonucu yüzeyde lapya, dolin, uvala, polye gibi çukurluklar, yer altında ise mağaralar, sarkıt ve dikitler oluşur. Türkiye'nin özellikle Toros dağlarında geniş karstik alanlar bulunur.
Aşınma ve çözünme sorularında önce iklim ve kayaç özellikleri belirlenir, sonra bunların süreçleri nasıl etkilediği, süreçlerin hangi şekilleri oluşturduğu sıralanır. Örneğin: kalkerli kayaç + nemli iklim = çözünme hızlı = karstik şekiller. Böylece bilgiler tek tek ezber olarak değil, ilişki zinciri olarak yapılandırılır.
Örnek 1. Kurak bir bölgede gündüz sıcaklığı çok yüksek, gece çok düşüktür. Bu bölgede kayaçlar neden parçalanır?
Gündüz ısınan kayaç genleşir, gece soğuyunca büzülür. Bu tekrarlar çatlaklar oluşturur ve kayacı fiziksel olarak parçalar. Sıcaklık farkı bu iklimde ayrışmanın başlıca nedenidir.
Örnek 2. Kalkerli bir arazide yağışlı iklim hâkimse yüzeyde ve yer altında hangi şekiller oluşur?
Karbondioksitli yağmur suyu kalkeri çözer. Yüzeyde dolin, uvala, polye gibi çukurluklar; yer altında mağaralar, sarkıt ve dikitler oluşur. Bu süreç karstlaşmadır.
Örnek 3. Soğuk ve nemli bir yüksek dağda kayaçların çatlaklarına su sızıp donuyor. Bu hangi tür ayrışmadır ve nasıl işler?
Fiziksel ayrışmadır (don olayı). Çatlaktaki su donarak genleşir, çatlağı genişletir ve kayacı parçalar. Sıcaklığın sıfırın altına inip yeniden çıkması bu süreci tekrarlar.
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.