MegaSoru

İklim ve Kayaç Yapısının Aşınma ve Çözünme Süreçlerine Etkisi 50 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

İklim ve Kayaç Yapısının Aşınma ve Çözünme Süreçlerine Etkisi Konu Anlatımı

Yeryüzü şekilleri, kayaçların aşınma ve çözünmesiyle sürekli değişir. Bu süreçlerin hızı ve türü, bölgenin iklimine ve kayaç yapısına bağlıdır. Bu konuda aşınma ve çözünme süreçleri ile iklim ve kayaç özellikleri arasındaki neden-sonuç ilişkileri ele alınır.

Aşınma ve çözünme

Aşınma (ayrışma), kayaçların bulundukları yerde parçalanması ya da bozunmasıdır. Fiziksel ayrışmada kayaç kimyasal yapısı değişmeden parçalanır; kimyasal ayrışmada ise kayacı oluşturan mineraller su ve gazlarla tepkimeye girerek değişir. Çözünme, kayacın suda erimesidir ve özellikle kalker gibi kayaçlarda görülür.
Bu süreçlerin sonucunda ana kayaçtan toprak oluşumu başlar ve yeryüzü şekilleri değişir.

İklimin etkisi

İklim, ayrışmanın türünü ve hızını belirler. Sıcaklık farkının günlük olarak çok büyük olduğu kurak bölgelerde kayaçlar ısınıp soğuyarak genleşir ve büzülür, çatlayıp parçalanır. Don olayı ise soğuk ve nemli bölgelerde etkilidir: çatlaklara dolan su donarak genleşir ve kayacı parçalar. Sıcak ve nemli bölgelerde su bol ve sıcaklık yüksek olduğu için kimyasal ayrışma ve çözünme hızlıdır.
Bu nedenle aynı kayaç farklı iklimde farklı hızda ve biçimde aşınır.

Kayaç yapısının etkisi

Kayaçların sertliği, çatlaklı olup olmaması ve kimyasal bileşimi aşınma ve çözünmeye karşı dayanıklılıklarını belirler. Kalker gibi karbonatlı kayaçlar, karbondioksitli sularla çözünerek karstik şekilleri oluşturur. Volkanik kayaçlar ve granit gibi sert ve dayanıklı kayaçlar fiziksel ayrışmaya daha dirençlidir ancak çatlaklarından bozunabilir. Tortul kayaçlardan killi ve gevşek olanlar kolay aşınır.
Karstlaşma sonucu yüzeyde lapya, dolin, uvala, polye gibi çukurluklar, yer altında ise mağaralar, sarkıt ve dikitler oluşur. Türkiye'nin özellikle Toros dağlarında geniş karstik alanlar bulunur.

Neden-sonuç ilişkisi kurma

Aşınma ve çözünme sorularında önce iklim ve kayaç özellikleri belirlenir, sonra bunların süreçleri nasıl etkilediği, süreçlerin hangi şekilleri oluşturduğu sıralanır. Örneğin: kalkerli kayaç + nemli iklim = çözünme hızlı = karstik şekiller. Böylece bilgiler tek tek ezber olarak değil, ilişki zinciri olarak yapılandırılır.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. Kurak bir bölgede gündüz sıcaklığı çok yüksek, gece çok düşüktür. Bu bölgede kayaçlar neden parçalanır?

Gündüz ısınan kayaç genleşir, gece soğuyunca büzülür. Bu tekrarlar çatlaklar oluşturur ve kayacı fiziksel olarak parçalar. Sıcaklık farkı bu iklimde ayrışmanın başlıca nedenidir.

Örnek 2. Kalkerli bir arazide yağışlı iklim hâkimse yüzeyde ve yer altında hangi şekiller oluşur?

Karbondioksitli yağmur suyu kalkeri çözer. Yüzeyde dolin, uvala, polye gibi çukurluklar; yer altında mağaralar, sarkıt ve dikitler oluşur. Bu süreç karstlaşmadır.

Örnek 3. Soğuk ve nemli bir yüksek dağda kayaçların çatlaklarına su sızıp donuyor. Bu hangi tür ayrışmadır ve nasıl işler?

Fiziksel ayrışmadır (don olayı). Çatlaktaki su donarak genleşir, çatlağı genişletir ve kayacı parçalar. Sıcaklığın sıfırın altına inip yeniden çıkması bu süreci tekrarlar.

Özetle

  • Aşınma kayacın yerinde parçalanması ya da bozunması, çözünme ise suda erimesidir.
  • Kurak bölgelerde sıcaklık farkı, soğuk nemli bölgelerde don olayı, sıcak nemli bölgelerde kimyasal ayrışma etkilidir.
  • Kalker gibi karbonatlı kayaçlar çözünerek karstik şekilleri oluşturur.
  • Kayaç sertliği, çatlak yapısı ve bileşimi aşınma ve çözünmeye karşı dayanıklılığı belirler.
  • Süreçler neden-sonuç zinciri olarak kurulmalı, ezber olarak ele alınmamalıdır.

İklim ve Kayaç Yapısının Aşınma ve Çözünme Süreçlerine Etkisi — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
Bir kayaç daha küçük parçalara ayrılmış, fakat parçaları oluşturan minerallerin kimyasal yapısı değişmemiştir. Doğrudan gözlenen süreç hangisidir?
AKimyasal çözünme
BMagmatik katılaşma
CFiziksel parçalanma
DTektonik kıvrılma
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Mineral yapısı korunarak boyutun küçülmesi fiziksel parçalanmadır. Kimyasal çözünmede ise katı kayacın bazı bileşenleri suya çözünmüş olarak geçer.
2Kolay
Bir kayaç bileşeni suya geçerek çözünmüş hâlde taşınmaktadır. Kayaç eriyik magmaya dönüşmemiştir. Bu olay hangisidir?
AIsınarak erime
BKimyasal çözünme
CLavın soğuması
DTektonik kırılma
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Çözünmede madde su içinde çözünmüş olarak yer alır. Bu olay, yüksek sıcaklıkta eriyerek magma hâline gelmekle aynı değildir.
3Orta
Kurgusal iki kayaç yüzeyi aynı donma-çözülme sıcaklık döngüsüne maruz kalıyor. K'nin çatlaklarında su var; L'nin çatlakları kuru kalıyor. Yalnız çatlak suyunun donması bakımından hangi yorum uygundur?
AK'de buzun çatlakları genişletmesine elverişli su vardır; L'de bu mekanizma için su eksiktir.
BL kuru olduğu için çatlak içinde K'den daha fazla buz oluşur.
CK'de su bulunması, sıcaklık ne olursa olsun donmayı sürekli kılar.
DAynı sıcaklık görüldüğünden iki yüzeyde donma etkisi zorunlu olarak aynıdır.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Çatlak içi buz oluşumu için uygun sıcaklığın yanında su da gerekir. Aynı sıcaklık döngüsü, kuru ve su içeren kayaçlarda bu mekanizmanın aynı ölçüde işlemesini zorunlu kılmaz.
4Orta
Kurgusal bir kuru alanda kayaç yüzeyi gündüz ısınıp gece soğuyor. Tekrarlı genleşme ve büzülmeyle yüzeyden ince parçalar ayrılıyor; mineral bileşimi aynı kalıyor. Hangi açıklama uygundur?
AKuru ortamda fiziksel etki oluşamayacağından kayıtlar birbiriyle çelişir.
BKayaç, her gündüz ısınmasında bütünüyle magmaya dönüşmüştür.
CParça ayrılması, minerallerin suda çözündüğünü tek başına kanıtlar.
DSıcaklık değişimleri fiziksel parçalanmaya katkı vermiştir.
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Tekrarlı ısınma-soğuma kayaçta gerilmeler oluşturup parçalanmaya katkı verebilir. Verilen mineral yapısının korunması ve parça ayrılması, magmaya dönüşme veya çözünme gerektirmez.
5Zor
OrtamK kaybıL kaybıNemli12 g4 gKuru3 g1 g
Kurgusal tabloda eşit örneklerin eşit sürede çözünerek kaybettiği kütleler verilmiştir. Her ortam içinde su ve sıcaklık koşulları aynıdır. Hangi sonuç bütün verilerle uyumludur?
AHer iki kayaç nemli ortamda daha çok çözünmüş; aynı ortamda K, L'den daha çok kaybetmiştir.
BYalnız kayaç etkilidir; aynı kayacın iki ortam sonucu aynıdır.
CYalnız iklim etkilidir; aynı ortamdaki K ve L sonuçları eşittir.
DKuru ortamda iki kayaç da nemli ortamdan daha çok çözünmüştür.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
K için nemli-kuru değerleri 12 ve 3, L için 4 ve 1 gramdır. Hem aynı kayacın ortamlar arasında hem aynı ortamın kayaçlar arasında farkı vardır. Veriler tek faktörlü açıklamayı desteklemez.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular