Doğal ve Yapma Destan Konu Anlatımı
Destanlar oluşum biçimlerine göre ikiye ayrılır: halkın ortak ürünü olarak kendiliğinden oluşan doğal destanlar ve belirli bir şairin destan havasında yazdığı yapma destanlar. Bu konuda iki türün özellikleri ve bir metnin hangi türe girdiğini belirlemeye yarayan ipuçları ele alınır.
Doğal destan
Doğal destanlar, toplumu derinden etkileyen bir olayın ardından halkın ağzında kendiliğinden oluşur. Belirli bir yazarı yoktur; anonimdir ve kuşaktan kuşağa sözlü olarak aktarılır. Uzun bir zaman içinde biçimlenir, aktarım sırasında değişir ve varyantlar oluşur.
Doğal destanlarda olağanüstülük çok güçlüdür: kahramanların doğuşu, gücü ve yardımcıları olağanüstüdür. Dil kalıp sözlere, tekrarlara ve sözlü anlatım özelliklerine dayanır. Oğuz Kağan, Manas ve Köroğlu gibi Türk destanları doğal destan örnekleridir.
Yapma destan
Yapma destan, belirli bir şairin bilinçli olarak destan havasında yazdığı eserdir. Yazarı bellidir; eser yazılı olarak ortaya çıkar ve değişmeden aktarılır. Şair, doğal destanlardan esinlenerek bir kahramanlık konusunu kendi dili ve üslubuyla işler.
Yapma destanlarda konu çoğunlukla gerçek bir tarihî olaydır ve olağanüstülük doğal destanlara göre daha sınırlıdır. Dil işlenmiş ve kişiseldir; şairin dünya görüşü ve duyguları metne yansır. Latin şairi Vergilius'un Aeneis'i Batı edebiyatında yapma destan örneği olarak bilinir. Türk edebiyatında Cumhuriyet döneminde Kurtuluş Savaşı'nı destan havasında anlatan şiirler de bu türe yakındır.
Türü belirlemeye yarayan ipuçları
Bir destanın doğal mı yapma mı olduğunu anlamak için şu sorular sorulur: Metnin yazarı belli mi? Sözlü gelenekte mi oluştu, yoksa bir kişi tarafından yazılarak mı ortaya çıktı? Varyantları var mı? Dil kalıp sözlü ve anonim bir söyleyiş mi taşıyor, yoksa bir şairin kişisel üslubunu mu?
Yazarın belli olması, yazılı oluşum, değişmeyen metin ve kişisel üslup yapma destana; anonimlik, sözlü oluşum, varyantlar ve kalıp söyleyiş doğal destana işaret eder. Konunun kahramanlık olması tek başına ayırt edici değildir, çünkü iki tür de kahramanlığı işler.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir destan yüzyıllar boyunca ozanların ağzında yaşamış, farklı yörelerde farklı biçimlerde anlatılmış ve yazarı bilinmiyor. Bu hangi tür destandır?
Anonim olması, sözlü gelenekte oluşması ve varyantlarının bulunması doğal destan özellikleridir.
Örnek 2. Bir şair, Kurtuluş Savaşı'ndaki bir cepheyi kendi adıyla yayımladığı uzun bir şiirde destan havasında anlatıyor. Bu eser hangi türe yakındır?
Yazarı belli, yazılı olarak ortaya çıkmış ve gerçek bir tarihî olayı kişisel bir üslupla anlatan bu eser yapma destana yakındır.
Örnek 3. Bir öğrenci "Bu metin kahramanlık anlattığı için doğal destandır" diyor. Bu gerekçe neden yetersizdir?
Kahramanlık hem doğal hem yapma destanların konusudur. Türü belirleyen konu değil, metnin oluşum biçimidir: anonim ve sözlü oluşum doğal destanı, yazarı belli ve yazılı oluşum yapma destanı gösterir.
Özetle
- Doğal destan halkın ağzında kendiliğinden oluşan, anonim ve sözlü aktarılan destandır.
- Yapma destan belirli bir şairin destan havasında yazdığı, yazarı belli eserdir.
- Doğal destanda varyantlar ve kalıp sözler, yapma destanda kişisel üslup görülür.
- Yapma destanda olağanüstülük daha sınırlıdır, konu çoğunlukla gerçek bir tarihî olaydır.
- Türü belirleyen konu değil, oluşum biçimi ve yazarın belli olup olmamasıdır.
Doğal ve Yapma Destan — örnek sorular
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.
1Kolay
"Yaşlı anlatıcı, atalarının gökten inen ışığın ardından yeni bir yurt bulduğunu dedesinden öğrendiğini söylüyordu."
Bu parça hangi destan türüne örnektir?
AYapma destan (ipucu: nesiller arası sözlü aktarım ve olağanüstü motif)
BDoğal destan (ipucu: nesiller arası sözlü aktarım ve olağanüstü motif)
CDoğal destan (ipucu: yazarının bilinmesi ve eserin bilinçli olarak oluşturulması)
DYapma destan (ipucu: ilk söyleyeninin bilinmemesi ve eserin sözlü yolla aktarılması)
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Parçadaki belirleyici ipucu nesiller arası sözlü aktarım ve olağanüstü motif; bu, ilk söyleyeni bilinmeyen, sözlü ve kolektif biçimde oluşan doğal destanın özelliğidir. Konunun tarihî ya da olağanüstü olması tek başına türü belirlemez.
2Kolay
"Halk arasında farklı biçimleri anlatılan savaş öyküsünde, kahramanın atı bir gecede yedi dağı aşıyordu."
Bu parçada anlatının türünü belirlemeye yarayan ipucu hangisidir?
ABireysel ve yazılı epik tasarım.
BTek sanatçının yazılı ve planlı üretimi.
CBireysel sanatçı tarafından bilinçle yazılması.
DVaryantlar ve olağanüstü kahramanlık.
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Parçada varyantlar ve olağanüstü kahramanlık görülür; bu, ilk söyleyeni bilinmeyen, sözlü ve kolektif biçimde oluşan doğal destanın özelliğidir. Öteki seçeneklerdeki özellikler parçada yer almaz.
3Orta
"Kuşaktan kuşağa anlatılan öyküde, dağın yarılmasıyla halkın tutsaklıktan kurtulduğu söylenir. Anlatının ilk söyleyeni bilinmez."
Bu parça hangi destan türüne örnektir?
ADoğal destan (ipucu: yazarının bilinmesi ve eserin bilinçli olarak oluşturulması)
BYapma destan (ipucu: anonim olarak kuşaktan kuşağa aktarılması)
CDoğal destan (ipucu: anonim olarak kuşaktan kuşağa aktarılması)
DYapma destan (ipucu: ilk söyleyeninin bilinmemesi ve eserin sözlü yolla aktarılması)
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Parçadaki belirleyici ipucu anonim olarak kuşaktan kuşağa aktarılması; bu, ilk söyleyeni bilinmeyen, sözlü ve kolektif biçimde oluşan doğal destanın özelliğidir. Konunun tarihî ya da olağanüstü olması tek başına türü belirlemez.
4Orta
"Kuşaktan kuşağa anlatılan öyküde, dağın yarılmasıyla halkın tutsaklıktan kurtulduğu söylenir. Anlatının ilk söyleyeni bilinmez."
Bu parçada anlatının türünü belirlemeye yarayan ipucu hangisidir?
AAnonim olarak kuşaktan kuşağa aktarılması.
BYazarı bilinen, bilinçli biçimde oluşturulmuş bir eser olması.
CAraştırmaya dayalı bilinçli edebî kurgu.
DBireysel sanatçı tarafından bilinçle yazılması.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Parçada anonim olarak kuşaktan kuşağa aktarılması görülür; bu, ilk söyleyeni bilinmeyen, sözlü ve kolektif biçimde oluşan doğal destanın özelliğidir. Öteki seçeneklerdeki özellikler parçada yer almaz.
5Zor
"Şair, yakın tarihteki bir direnişi on iki bölümden oluşan uzun bir şiirle anlattı; eserin kapağında kendi adı yer alıyordu."
Bu parça hangi destan türüne örnektir?
AYapma destan (ipucu: ilk söyleyeninin bilinmemesi ve eserin sözlü yolla aktarılması)
BDoğal destan (ipucu: yazarı bilinen, bilinçli biçimde oluşturulmuş bir eser olması)
CDoğal destan (ipucu: yazarının bilinmesi ve eserin bilinçli olarak oluşturulması)
DYapma destan (ipucu: yazarı bilinen, bilinçli biçimde oluşturulmuş bir eser olması)
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Parçadaki belirleyici ipucu yazarı bilinen, bilinçli biçimde oluşturulmuş bir eser olması; bu, belirli bir sanatçının bilinçli olarak oluşturduğu yapma destanın özelliğidir. Konunun tarihî ya da olağanüstü olması tek başına türü belirlemez.