Türkiye’de Toprağın Sürdürülebilir Kullanımı Konu Anlatımı
Toprak sınırlı ve yenilenmesi çok yavaş bir kaynaktır. Bu konuda Türkiye'de toprağın sürdürülebilir kullanımını tehdit eden sorunlar, nedenleri, etkileri ve çözümleri ele alınır.
Toprak kullanımıyla ilgili başlıca sorunlar
Erozyon, toprağın su ya da rüzgârla yerinden taşınmasıdır; bitki örtüsünün tahrip edildiği ve eğimli alanlarda artar. Çölleşme, kurak ve yarı kurak alanlarda toprağın verimini yitirmesi ve çöl benzeri koşulların yayılmasıdır; iklim değişkenliği ve insan etkisi birlikte rol oynar. Tuzlanma ve çoraklaşma, suda çözünmüş tuzların toprakta birikmesidir; yanlış sulama ve yetersiz drenaj bunu artırır. Aşırı gübre ve ilaç kullanımı toprağın yapısını ve canlılarını bozar. Yanlış arazi kullanımı ise eğimli arazide sürüm, meraların aşırı otlatılması ya da ormanların tarla açmak için kesilmesi gibi uygunsuz uygulamaları kapsar. Drenaj yetersizliği suyun toprakta birikmesine yol açar.
Nedenler ve etkiler
Bu sorunların nedenleri doğal (eğim, kuraklık, yağış rejimi) ve beşerî (yanlış tarım uygulaması, aşırı otlatma, plansız yerleşme) olarak ayrılır. Etkiler arasında verimin düşmesi, tarımsal üretimin azalması, çiftçi gelirinin düşmesi, göç, su kaynaklarının kirlenmesi ve biyoçeşitliliğin azalması sayılabilir.
Türkiye'nin çölleşme modelleri ve hassasiyet haritaları, hangi alanların daha riskli olduğunu gösterir ve önlemlerin planlanmasına yardım eder.
Sürdürülebilir kullanım için çözümler
Eğimli arazide eğim yönüne dik sürüm ve teras yapılması, ağaçlandırma ve mera ıslahı, nöbetleşe ekim (münavebe), ihtiyaca uygun gübreleme, damla sulama gibi su tasarruflu yöntemler ve yeterli drenaj sağlanması erozyonu ve tuzlanmayı azaltır. Arazinin yeteneğine uygun kullanılması ve verimli tarım topraklarının amaç dışı kullanımının sınırlandırılması da önemlidir.
Bireysel olarak israftan kaçınmak ve toprağı koruyan uygulamaları desteklemek, toplumsal olarak ise yasal düzenlemeler ve eğitim önemlidir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Eğimli bir tarlada sürümün eğim yönüne dik yapılması hangi sorunu azaltmak için yapılır?
Erozyonu azaltmak için yapılır. Eğime dik sürüm, suyun yamaçtan hızla akmasını engeller ve toprağın taşınmasını azaltır.
Örnek 2. Kurak bir ovada uzun süre salma sulama yapılması ve drenaj olmaması durumunda hangi sorun görülür?
Tuzlanma (çoraklaşma) görülür. Sulama suyundaki tuzlar buharlaşma sonrası toprakta birikir, drenaj olmadığı için yıkanamaz.
Örnek 3. Bir köyde meraların kapasitenin üzerinde hayvanla otlatılması sonucunda hangi etki ve önlem akla gelir?
Bitki örtüsü azalır, toprak açıkta kalır ve erozyon artar. Önlem olarak otlatma kapasitesine uymak, nöbetleşe otlatma ve mera ıslahı yapılabilir.
Özetle
- Erozyon, çölleşme, tuzlanma, aşırı gübre kullanımı, yanlış arazi kullanımı ve drenaj yetersizliği toprak sorunlarıdır.
- Sorunların nedenleri hem doğal hem beşerî olabilir.
- Etkiler verim kaybı, gelir azalması, göç ve çevresel bozulmadır.
- Teras, eğime dik sürüm, ağaçlandırma, damla sulama ve drenaj çözüm yollarındandır.
- Çölleşme hassasiyet haritaları riskli alanların belirlenmesine yardım eder.
Türkiye’de Toprağın Sürdürülebilir Kullanımı — örnek sorular
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.
1Kolay
Türkiye'de bir tarla için hazırlanan kurgusal planda, ürün elde edilirken üst toprak, verimlilik ve canlı ortamının korunması hedeflenmektedir. Planın temel amacı hangisidir?
AYalnız ilk yılın ürün miktarını bütün diğer sonuçlardan üstün tutmak
BToprağın gelecekteki durumunu üretim değerlendirmesinin dışında bırakmak
CToprağın üretim ve ekolojik işlevlerini uzun dönemde sürdürebilmek
DArazinin bütün kullanım biçimlerinde aynı miktarda ürün vermesini sağlamak
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Sürdürülebilir kullanım, bugünkü üretimi gelecek dönemlerde toprağın işlevlerini sürdürebilmesiyle birlikte ele alır. Yalnız kısa dönem ürün miktarı yeterli ölçüt değildir.
2Kolay
Türkiye'de kurgusal bir tarlanın yüzeyindeki ince toprak, yağmur akışıyla parsel dışına taşınmaktadır. Gözlenen sorun hangisidir?
ATuz birikimi
BSu erozyonu
CToprak sıkışması
DDrenaj yetersizliği
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Su akışıyla toprağın yerinden koparılıp taşınması su erozyonudur. Diğer sorunlar aynı alanda bulunabilir ancak verilen gözlem doğrudan taşınmayı anlatır.
3Orta
Konya Toprak Su ve Çölleşme ile Mücadele Araştırma Enstitüsü, Karapınar sahasında geçmişten bugüne sürdürülen rüzgâr erozyonu kontrol çalışmalarını anlatmaktadır. Bu gerçek örnek hangi araştırma yaklaşımını destekler?
AKoruma uygulamasının sonuçlarını farklı yıllardaki saha verileriyle izlemek
Bİlk uygulama yapıldığında sonraki yılların ölçümünü gereksiz saymak
CTek bir fotoğrafı bütün dönemlerde aynı sonuç alındığının kanıtı saymak
DUygulama yerinin adını bilmenin toprak kaybını ölçmeye yeterli olduğunu düşünmek
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Uzun süre devam eden mücadele, korumanın bir defalık işlemden ibaret olmadığını gösterir. Uygulamanın etkisi ve değişen koşullar zaman içinde saha verileriyle değerlendirilmelidir.
4Orta
Türkiye'de kurgusal bir yamaç tarlasında, yukarıdan aşağı uzanan işleme izleri suyun uzun kesintisiz yollar boyunca ilerlemesini kolaylaştırmaktadır. Aynı yamaçta bu bağlantıyı azaltmaya yönelik hangi değişiklik daha uygundur?
Aİşleme doğrultusu yerine yalnız ekim tarihini değiştirmek
Bİşleme izlerini eğimin en dik yönünde uzatmak
CYüzey örtüsünü kaldırıp akış yollarını daha da birleştirmek
Dİşleme yönünü eş yükselti doğrultusuna yaklaştırmak
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Eş yükseltiye yakın işleme, yamaç boyunca kesintisiz akış yollarını sınırlandırmaya yardımcı olabilir. Yerel eğim ve koşullar dikkate alınır; amaç suyu dik yönde hızlandırmak değildir.
5Zor
Türkiye'de kurgusal çalışma alanlarının eşit büyüklükte olduğu, veri kapsamı ve sınıflama yönteminin iki dönemde aynı kaldığı belirtilmiştir. Haritadan hangi sonuç çıkarılabilir?
AK'nin hassasiyet sınıfı yükselmiş, L'ninki düşmüş; M ve N'nin sınıfı değişmemiştir.
BK ve L'nin ikisinde de hassasiyet artmış; M ve N'nin ikisinde de azalmıştır.
CL'nin sınıfı düştüğü için K'deki sınıf artışının ölçümü geçersizdir.
DM ve N'nin sınıfı aynı kaldığından bütün göstergelerinin sayısal değeri de aynıdır.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
K orta sınıftan yükseğe, L yüksekten ortaya geçer; M ve N sınıf değiştirmez. Sınıfın değişmemesi, sınıf aralığı içindeki her göstergenin sayısal olarak aynı kaldığını kanıtlamaz.