Çözümü göster
2 cm = 0,02 m. $k = F/x$ bağıntısından 2 / 0,02 = 100 N/m bulunur.
Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.
Bisiklet amortisörü, kalemin düğmesi, kapı kolu ve zımba gibi birçok araçta yay kullanılır. Bazı yaylar kolay, bazıları zor sıkışır ya da uzar. Yayın bu özelliğini yay sabiti ve Hooke Yasası ile ifade ederiz.
Bir yay esneklik sınırı içinde uzatılır ya da sıkıştırılırsa yayın uyguladığı kuvvet, denge konumundan olan uzanımla (uzama veya sıkışma miktarıyla) doğru orantılıdır:
$$F = k \cdot x$$
Burada $F$ yaya uygulanan (ya da yayın uyguladığı) kuvvet, $x$ yayın denge konumuna göre uzanımı, $k$ ise yay sabitidir. Bağıntıdaki $x$, yayın toplam boyu değil, doğal boyuna göre değişim miktarıdır. Esneklik sınırı aşılırsa yay kalıcı olarak şekil değiştirir ve bu bağıntı artık geçerli olmaz.
Yay sabiti $k = \dfrac{F}{x}$ ile bulunur; birimi N/m dir. $k$ yayın sertliğini gösterir: aynı kuvvet altında daha az uzanan yayın sabiti büyüktür. Yay sabiti yayın malzemesine, tel kalınlığına, sarım sayısına ve boyuna bağlıdır. Hesaplarda uzanım metreye çevrilmelidir (örneğin 5 cm = 0,05 m).
Bir yaya sırayla farklı kuvvetler uygulanıp uzanımlar ölçülürse veriler bir tabloya yazılır. Kuvvet (düşey eksen) – uzanım (yatay eksen) grafiği orijinden geçen bir doğrudur ve doğrunun eğimi yay sabitini verir. Eğimi daha dik olan doğrunun çizildiği yay daha serttir. Deneyde bağımsız değişken uygulanan kuvvet (ya da asılan kütlenin ağırlığı), bağımlı değişken uzanımdır; yayın cinsi ve doğal boyu kontrol edilen değişkenlerdir. Ölçümler birkaç kez tekrarlanıp tablo ve grafik üzerinde incelenir.
Aynı yaya uygulanan kuvvet iki katına çıkarsa uzanım da iki katına çıkar. Farklı yaylarda aynı kuvvet altında uzanımlar karşılaştırılarak yaylar sertliğe göre sıralanır: uzanımı küçük olanın yay sabiti büyüktür. Veri setinden $F$ ve $x$ in oranı sabit çıkıyorsa yay Hooke Yasası'na uyuyor demektir; bu sonuç yeni bir uzanım için kuvveti öngörmede kullanılır.
Örnek 1. Bir yaya 10 N kuvvet uygulandığında yay 5 cm uzuyor. Yay sabiti kaç N/m dir?
$x = 5$ cm $= 0{,}05$ m olduğundan $k = \dfrac{F}{x} = \dfrac{10}{0{,}05} = 200$ N/m dir.
Örnek 2. Yay sabiti 400 N/m olan bir yay 2 cm sıkıştırılıyor. Yayın uyguladığı kuvvetin büyüklüğü kaçtır?
$x = 0{,}02$ m dir. $F = k \cdot x = 400 \cdot 0{,}02 = 8$ N dir.
Örnek 3. Bir deneyde yaya asılan kuvvetler 2 N, 4 N, 6 N iken yayın uzanımları sırasıyla 1 cm, 2 cm, 3 cm ölçülüyor. Yay sabitini bulunuz ve 10 N için uzanımı tahmin ediniz.
Her ölçümde $\dfrac{F}{x} = \dfrac{2}{0{,}01} = 200$ N/m çıkar; oran sabit olduğundan yay Hooke Yasası'na uyar ve $k = 200$ N/m dir. 10 N için $x = \dfrac{10}{200} = 0{,}05$ m $= 5$ cm olur (esneklik sınırı aşılmamışsa).
Örnek 4. A yayı 4 N kuvvet altında 2 cm, B yayı aynı kuvvet altında 4 cm uzuyor. Hangisi daha serttir ve yay sabitleri oranı nedir?
A yayı daha az uzadığı için daha serttir. $k_A = \dfrac{4}{0{,}02} = 200$ N/m, $k_B = \dfrac{4}{0{,}04} = 100$ N/m dir; $\dfrac{k_A}{k_B} = 2$ dir.
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.