MegaSoru

Fotoelektrik Etki 50 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

Fotoelektrik Etki Konu Anlatımı

Güneş pilleri ışığı elektriğe çevirir, bazı lambalar ortam karardığında kendiliğinden yanar, duman dedektörleri ışık yardımıyla çalışır. Bu uygulamaların ortak temeli, ışığın bir metal yüzeyinden elektron koparması olayı olan fotoelektrik etkidir.

Fotoelektrik etki

Bir metal yüzeye yeterli enerjili ışık düşürüldüğünde yüzeyden elektronlar sökülür; bu olaya fotoelektrik etki, sökülen elektronlara fotoelektron denir. Olayın gerçekleşmesi için ışığın frekansının, metale özgü bir eşik değerinden büyük ya da ona eşit olması gerekir. Elektron koparmak için gereken en küçük enerjiye eşik enerjisi ($W_0$, bağ enerjisi) denir. Eşik enerjisi metale bağlıdır; farklı metallerde farklıdır.

Foton ve matematiksel model

Işığın enerjisi, frekansıyla orantılı küçük enerji paketleri olan fotonlar hâlinde taşınır (ışığın tanecik modeli). Bir fotonun enerjisi
$$E_{foton} = h \cdot f$$
dir. Bir foton, yüzeydeki bir elektrona enerjisinin tamamını verir. Foton enerjisi eşik enerjisinden büyükse elektron sökülür ve artan enerji elektronun kinetik enerjisi olur:
$$E_{foton} = W_0 + E_{k,maks} \quad\Rightarrow\quad E_{k,maks} = h \cdot f - W_0$$
Enerji birimi olarak atom ölçeğinde elektronvolt (eV) kullanılır; $1$ eV $= 1{,}6 \times 10^{-19}$ J dür. Foton enerjisi eşik enerjisinden küçükse (frekans eşikten küçükse) ışığın şiddeti ne kadar büyük olursa olsun elektron sökülmez.

Fotoelektrik etkinin bağlı olduğu değişkenler

• Işığın frekansı eşik frekansından büyükse elektron sökülür; frekans arttıkça elektronların maksimum kinetik enerjisi artar.
• Işığın şiddeti arttıkça (eşik üstündeki frekansta) birim zamanda sökülen elektron sayısı, yani akım artar; elektronların maksimum kinetik enerjisi değişmez.
• Eşik enerjisi metale bağlıdır; aynı ışıkla bir metalden elektron sökülürken başka bir metalden sökülmeyebilir.
Maksimum kinetik enerjinin frekansa göre grafiği doğrusaldır: doğrunun eğimi Planck sabitidir, frekans eksenini kestiği nokta eşik frekansını gösterir. Bu model ışığın foton (tanecik) yapıda olduğunu gösterir; dalga modeli bu sonuçları açıklayamaz.

Uygulamaları

Fotoelektrik etki günlük hayatta güneş pillerinde (ışık enerjisi elektrik enerjisine dönüşür), fotoselli lambalarda, alarm sistemlerinde ve yangın ve duman dedektörlerinde kullanılır. Bu sistemlerde ışığa duyarlı bir elemandan geçen akım, ışık kesilince ya da azalınca değişir ve devre bunu algılar. Güneş panelleri çevreci enerji üretiminde, fotoselli lambalar ise tasarruf sağlayarak sürdürülebilirliğe katkıda bulunur.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. Bir metalin eşik enerjisi 2 eV dir. Bu metale enerjisi 5 eV olan foton düşürülüyor. Sökülen elektronun maksimum kinetik enerjisi kaç eV dir?

$E_{k,maks} = E_{foton} - W_0 = 5 - 2 = 3$ eV dir.

Örnek 2. Eşik enerjisi 3 eV olan bir metale enerjisi 2 eV olan foton gönderiliyor. Işığın şiddeti çok artırılırsa elektron sökülür mü?

Hayır. Foton enerjisi eşik enerjisinden küçük olduğundan her foton tek tek yetersizdir; şiddeti artırmak foton sayısını artırır ama her fotonun enerjisini artırmaz.

Örnek 3. Eşik enerjileri sırasıyla 2 eV (X metali) ve 4 eV (Y metali) olan iki metale enerjisi 3 eV olan foton düşürülüyor. Hangi metalden elektron sökülür? Kinetik enerji kaç eV olur?

X metalinden elektron sökülür çünkü $3 > 2$. $E_{k,maks} = 3 - 2 = 1$ eV dir. Y metalinden sökülmez çünkü $3 < 4$.

Örnek 4. Eşik üstündeki frekanslı bir ışığın şiddeti iki katına çıkarılıyor. Akım ve elektronların maksimum kinetik enerjisi nasıl değişir?

Birim zamanda sökülen elektron sayısı artar, dolayısıyla akım artar. Maksimum kinetik enerji frekansa ve eşik enerjisine bağlı olduğundan değişmez.

Özetle

  • Fotoelektrik etkide ışık metal yüzeyden elektron söker; olay için ışığın frekansı eşik frekansına eşit ya da ondan büyük olmalıdır.
  • Foton enerjisi $E = h \cdot f$ dir; $E_{k,maks} = h \cdot f - W_0$ dır.
  • Işık şiddeti akımı, frekans elektronların kinetik enerjisini belirler.
  • Eşik enerjisi metale bağlıdır; maksimum kinetik enerji–frekans grafiğinin eğimi Planck sabitidir.
  • Güneş pili, fotoselli lamba, alarm ve duman dedektörü fotoelektrik etkiyi kullanır.

Fotoelektrik Etki — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
İdeal fotoelektrik modelde ışığın frekansı metalin eşik frekansından küçüktür. Diğer koşullar aynıyken yalnız ışık şiddeti artırılıyor. Ne beklenir?
AEşik frekansı kendiliğinden sıfır olur.
BElektronlar mutlaka daha yüksek enerjiyle çıkar.
CElektron sökülmesi başlamaz.
DMetalin türü zorunlu değişir.
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Bu modelde frekans eşik altındaysa bir foton elektronu ayırmak için yeterli enerji taşımaz. Şiddet artışı bu eksikliği gidermez.
2Kolay
İdeal fotoelektrik modelde elektron sökülmesi için hangi koşul uygundur?
AIşık frekansının her durumda sıfır olması
BMetalin mutlaka siyah boyalı olması
CYalnız ışığın insan gözüne çok parlak görünmesi
DGelen foton enerjisinin metalin eşik enerjisini aşması
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Yeterli enerjili foton elektronu metalden ayırabilir; fazla enerji kinetik enerjiye kalır.
3Orta
Frekans eşik üstünde sabit tutuluyor. Sökülen elektronların tamamı toplanabiliyor; devre veya başka sınırlama yoktur. Işık şiddeti artırılırsa hangisi doğrudur?
AFotoelektrik akım artar; maksimum kinetik enerji değişmez.
BMetalin eşik enerjisi mutlaka artar.
CAkım ve maksimum kinetik enerji zorunlu azalır.
DAkım aynı kalır; maksimum kinetik enerji artar.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Şiddet artışı aynı enerjili daha çok foton ve daha çok elektron sağlayabilir. Maksimum enerji frekans ve eşik enerjisine bağlıdır.
4Orta
Aynı ideal fotoelektrik deneyde metal yüzeyin eşik enerjisi neyi temsil eder?
AHer elektronun mutlaka aynı son kinetik enerjisini
BBir elektronu yüzeyden ayırmak için gereken en küçük enerjiyi
CYalnız metalin dış rengini
DKaynağın toplam foton sayısını
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Eşik enerjisi malzemenin elektronu ayırma gereksinimidir; gelen enerjinin bir bölümü buna ayrılır.
5Zor
Aynı metale K ve L ışıkları ayrı gönderiliyor. K frekansı eşik altında ama şiddeti büyük; L frekansı eşik üstünde ve şiddeti küçüktür. İdeal modelde hangi yorum doğrudur?
AL düşük şiddetli olduğu için hiçbir koşulda elektron sökemez.
BŞiddet büyükse her frekansta aynı sonuç oluşur.
CK elektron sökemez; L uygun koşullarda sökebilir.
DK daha parlak olduğu için mutlaka daha enerjili elektron sökebilir.
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Eşik koşulunu şiddet değil foton enerjisi belirler. L frekansı yeterli olduğundan düşük şiddet tek başına engel değildir.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular