MegaSoru

Siyah Cisim Işıması 50 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

Siyah Cisim Işıması Konu Anlatımı

Isıtılan bir demir çubuk önce kızarır, ısındıkça sarıya ve beyaza doğru renk değiştirir. Bu gözlem, 19. yüzyılın sonunda klasik fiziğin açıklayamadığı bir olguyla ilgilidir ve modern fiziğin başlangıcına yol açmıştır.

Siyah cisim ışıması

Her cisim, sıcaklığına bağlı olarak elektromanyetik dalga yayar; buna ısıl ışıma denir. Üzerine gelen bütün ışığı soğuran ve ısındığında sıcaklığına bağlı karakteristik bir ışıma yapan ideal cisme siyah cisim denir. Siyah cisim ışımasında sıcaklık arttıkça cismin yaydığı ışığın rengi kırmızıdan sarıya, beyaza ve mavimsi beyaza doğru kayar; ışıma şiddeti de artar. Sıcak bir demir çubuk, Güneş ve yıldızlar siyah cisme yakın ışıma yapan cisimlerdir. Buradaki "siyah" cismin yalnızca siyah renkli olması değil, gelen ışığı tamamen soğurması anlamına gelir.

Klasik fiziğin yetersizliği

Siyah cismin yaydığı ışımanın dalga boylarına göre dağılımı deneylerle ölçülmüştü; ama klasik fizik, ışımanın enerjisini sürekli ve herhangi bir değer alabilen dalgalar olarak ele aldığı için deney sonuçlarını açıklayamadı: klasik kurama göre kısa dalga boylarında enerji sonsuz büyümeliydi, oysa deneylerde böyle olmadı. Klasik fiziğin cevap veremediği bu olgu, modern fiziğin doğuşuna giden yolun ilk adımlarından biridir.

Planck'ın yaklaşımı ve Planck sabiti

Max Planck, ışıma yapan cismin enerjiyi sürekli değil, belirli büyüklükteki küçük paketler hâlinde (kuanta) yayıp soğurduğunu varsaydı. Her paketin enerjisi ışımanın frekansıyla orantılıdır ve orantı sabiti Planck sabiti $h$ dir. Bu varsayımla deney sonuçları açıklandı. Planck sabiti çok küçük bir sayıdır (yaklaşık $6{,}63 \times 10^{-34}$ J·s); bu nedenle günlük hayatta enerjinin paketlenmiş olduğu fark edilmez. Planck sabiti modern fiziğin birçok alanında kullanılır; fotoelektrik etkide de ışık enerjisinin frekansa bağlı olarak paketler hâlinde olduğu fikrinin kullanılmasıyla açıklama yapılır.

Günlük hayattaki uygulamalar

Termal (kızılötesi) kameralar, cisimlerin sıcaklığına bağlı yaydığı ışımayı algılayarak görüntü oluşturur; karanlıkta insan ve hayvan tespiti, bina yalıtım kontrolü, sağlık taraması bunlara örnektir. Yıldızların renginden yüzey sıcaklıkları hakkında bilgi edinilir: mavimsi yıldızlar daha sıcak, kırmızımsı yıldızlar daha soğuktur.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. Isıtılan bir demir çubuk kırmızıdan beyaza doğru renk değiştiriyor. Bu gözlem sıcaklık hakkında ne söyler?

Çubuğun sıcaklığı arttıkça yaydığı ışığın rengi kırmızıdan sarıya ve beyaza kayar; yani renk, cismin sıcaklığı hakkında bilgi verir.

Örnek 2. Bir öğrenci, siyah cismin yalnızca siyah renkli cisimlere denildiğini söylüyor. Bu ifade doğru mu?

Hayır. Siyah cisim, gelen bütün ışığı soğuran ideal cisimdir; ısıtıldığında renkli ışıma yapar (kızarır, beyazlaşır). Yalnızca renginin siyah olması anlamına gelmez.

Örnek 3. Planck'ın siyah cisim ışımasına getirdiği yaklaşımın en önemli yönü nedir?

Enerjinin sürekli değil, belirli büyüklükteki paketler (kuanta) hâlinde alınıp verildiğini varsaymasıdır; bu yaklaşım Planck sabitini ortaya çıkarmış ve deney sonuçlarını açıklamıştır.

Örnek 4. Bir termal kamera neden karanlıkta görüntü alabilir?

Termal kamera, cisimlerin sıcaklığına bağlı olarak yaydığı kızılötesi ışımayı algılar; dışarıdan ışık gerekmez.

Özetle

  • Her cisim sıcaklığına bağlı ışıma yapar; siyah cisim gelen ışığı tamamen soğuran ideal cisimdir.
  • Sıcaklık arttıkça yayılan ışığın rengi kırmızıdan beyaza ve mavimsi beyaza kayar.
  • Klasik fizik siyah cisim ışımasını açıklayamadı; Planck enerjinin paketler hâlinde olduğunu varsaydı ve Planck sabitini ortaya attı.
  • Planck sabiti çok küçüktür ve fotoelektrik etkide de kullanılır.
  • Termal kameralar ve yıldız rengi sıcaklık hakkında bilgi verir.

Siyah Cisim Işıması — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
Bir cismin sıcaklığı nedeniyle elektromanyetik enerji yayması hangi olaydır?
AYalnız sesin yansıması
BYalnız mekanik dalga kırınımı
CIsıl ışıma
DEnerjinin yok olması
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Sıcaklığa bağlı elektromanyetik yayım ısıl ışımadır.
2Kolay
İdeal siyah cisim için gelen elektromanyetik ışımaya ilişkin hangi özellik tanımlayıcıdır?
AGelen ışımayı tüm dalga boylarında tamamen soğurması
BGelen bütün ışımayı tamamen yansıtması
CYalnız göze siyah görünmesinin yeterli olması
DHiçbir koşulda enerji yaymaması
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Siyah cisim ideal bir tam soğurucudur. Adı, her sıcaklıkta görünür renginin siyah kalacağı anlamına gelmez.
3Orta
Oda sıcaklığındaki bir cisim karanlıkta çıplak gözle parlamıyor. Hangisi doğrudur?
AGörünür parlamaması ısıl ışıma yapmadığını göstermez.
BIsıl ışıma yalnız beyaz parlayan cisimlerde vardır.
CKaranlıkta cismin sıcaklığı zorunlu sıfır olur.
DGözle görülmeyen hiçbir elektromanyetik yayım olamaz.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Isıl ışımanın önemli bölümü görünür dışında olabilir. Gözün algısı bütün elektromanyetik yayımı kapsamaz.
4Orta
İdeal siyah cisim ışıması farklı dalga boylarının bulunduğu sürekli bir spektrum gösterebilir. Hangisi doğrudur?
ABu durum, mikroskobik enerji alışverişinin kesikli modellenmesiyle çelişmez.
BEnerji paketli ise yalnız tek renk yayılabilir.
CFarklı dalga boyları varsa enerji korunamaz.
DSürekli spektrum bütün enerji alışverişlerinin mutlaka sınırsız küçük olması demektir.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Spektrumun dalga boyları boyunca dağılımı ile tekil enerji alışverişinin niteliği aynı kavram değildir.
5Zor
Klasik bir yaklaşım uzun dalga boylarında deneyle uyumlu fakat kısa dalga boylarında uyumsuz sonuç veriyor. Hangi değerlendirme uygundur?
ABir bölgede uyum modelin her koşulda doğru olduğunu kanıtlar.
BModelin geçerlilik sınırı incelenmeli ve bütün dağılımı açıklayan yeni yaklaşım aranmalıdır.
CBir uyumsuzluk bütün klasik fizik uygulamalarını geçersiz kılar.
DDeney modelle uyuşmuyorsa ölçümler incelenmeden silinmelidir.
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Siyah cisim problemi belirli klasik varsayımların sınırlarını ortaya koymuştur; geçerli sonuçlar da kapsamları içinde değerlendirilir.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular