Orantılı Durumlar Konu Anlatımı
Orantılı durumlar, iki değişken arasında belirli bir oranın hep sabit kaldığı durumları ifade eder. Gerçek yaşamda kıyafet alışverişinden yemek tariflerine kadar birçok alanda orantılı durumlara rastlarız. Bu konuyu öğrenmek, günlük hayattaki ilişkileri daha iyi anlamamızı sağlar.
Orantılı Durum Nedir?
İki değişkenin birbirine oranı her durumda aynı kalıyorsa, bu iki değişken arasında orantılı bir ilişki vardır. Yani bir durumdaki değer artarken, diğeri de aynı oranda artar veya azalır. Bu orantılı değişim, genellikle 'her biri için...' ifadesiyle karşımıza çıkar.
Orantılı Durumu Tanıma
Bir olayda değerler arasında 'doğru orantı' olup olmadığını anlamak için değerlerin birbirine oranı bulunur. Eğer farklı değerler seçildiğinde, bu oran değişmiyorsa, o durumda orantılı bir ilişki vardır. Örneğin, 2 kalem 6 TL ve 4 kalem 12 TL ise, her durumda bir kalem için 3 TL ödenmiştir; oran değişmemiştir.
Orantılı Durumları Temsille Gösterme
Orantılı durumlar tablo, denklem ya da sözel ifadelerle gösterilebilir. Tablo yaparken her satırdaki değerlerin oranını kontrol edebiliriz. Ya da aralarındaki ilişkiyi şöyle ifade edebiliriz: "Alınan miktar arttıkça ödenen miktar da aynı oranda artıyor." Böylece hem tablo hem sözel olarak orantılı ilişkiyi temsil etmiş oluruz.
Kendi İfadelerimizle Orantı
Orantı, iki değişkenin ölçülerinin oranın hep sabit kalmasıdır. Başka bir deyişle, bir tarafı kaç kat artırırsak, diğer taraf da aynı oranda artar. Eğer oran değişmiyorsa, iki değişken arasında orantı vardır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir manavda 3 kilogram elma 24 TL ise, 6 kilogram elma kaç TL olur? Durum orantılı mıdır? Açıklayalım.
Önce oranın sabit olup olmadığına bakalım: 3 kilogram için 24 TL ödenmiştir, yani kilogram başına $\frac{24}{3} = 8$ TL. 6 kilogram almak istersek, $6 \times 8 = 48$ TL ödenir. Aynı oran (kilogram başı 8 TL) devam ettiği için orantılı bir durumdur.
Örnek 2. Bir tarifte 4 bardak suya 2 kaşık şeker ekleniyor. 8 bardak suya kaç kaşık şeker eklenmeli?
4 bardağa 2 kaşık şeker, yani her 2 bardak suya 1 kaşık şeker düşmektedir. 8 bardak için $\frac{8}{2} = 4$ katı, yani $4 \times 1 = 4$ kaşık şeker gerekir. Burada da su ve şeker miktarı aynı oranda arttığı için orantılıdır.
Örnek 3. Bir sporcu her gün 5 kilometre koşuyor. 7 günde toplam kaç kilometre koşar? Bu ilişki orantılı mıdır?
Her gün aynı oranda (5 km) arttığı için orantılıdır. 7 gün için $7 \times 5 = 35$ kilometre koşar. Çünkü gün sayısı arttıkça koşulan toplam mesafe de aynı oranda artmıştır.
Özetle
- Orantılı durumlarda iki değişkenin oranı sabittir.
- Orantılı durumlar tablo veya sözel ifadelerle temsil edilebilir.
- Oran değişmediği sürece, değerler kaç kat artarsa artsın, orantılı ilişki devam eder.
- Günlük hayatta alışveriş, tarif, yol gibi örneklerde orantılı durumlara çokça rastlanır.
- Orantı ilişkisini anlamak, gerçek hayattaki matematiksel ilişkileri çözmeyi kolaylaştırır.
Orantılı Durumlar — örnek sorular
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.
1Kolay
Bir manavda 2 kg elma 16 TL, 4 kg elma 32 TL'dir. Elma miktarı ile toplam fiyat arasında orantılı bir ilişki var mıdır?
AHayır, çünkü miktar arttıkça fiyat azalıyor.
BEvet
CHayır, çünkü fiyat her zaman iki katı olmuyor.
DHayır, çünkü birim fiyat değişiyor.
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Fiyat ile miktar arasındaki oranı inceleyelim. 2 kg elmanın fiyatı 16 TL olduğuna göre, 1 kg elma 8 TL'dir. 4 kg elma 32 TL, yani 1 kg elma yine 8 TL. Birim fiyat sabit kaldığı için iki büyüklük arasında orantılı bir ilişki vardır. Cevap: Evet
2Kolay
Bir kafede 1 bardak limonata 7 TL, 3 bardak limonata 25 TL'dir. Bardak sayısı ile toplam ücret arasında orantılı bir ilişki var mıdır?
AEvet, çünkü toplam ücret artıyor.
BEvet, çünkü bardak arttıkça fiyat artar.
CHayır, çünkü oran sabit değil.
DEvet
Çözümü göster
Doğru cevap: C
1 bardak limonata 7 TL ise, 3 bardak normalde 21 TL olmalıydı. Ancak 3 bardak 25 TL olduğuna göre, toplam ücret bardak sayısıyla orantılı değildir. Cevap: Hayır
3Orta
Bir pastanede yapılan çikolatalı kurabiyeler için, 2 tepsi kurabiyede 20 gram kakao, 6 tepsi kurabiyede 60 gram kakao kullanılıyor. Bu durumda tepsi sayısı ile kakao miktarı arasındaki ilişki aşağıdakilerden hangisinin ifadesidir?
AHer eklenen tepsi için kakao miktarı aynı miktarda artmaz.
BKurabiye tepsisi sayısı ile kakao miktarı orantılı değildir.
CToplam kakao miktarı sabittir, tepsi sayısı artsa da değişmez.
DTepsi sayısı arttıkça kakao miktarı da aynı oranda artar.
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Tepsi sayısı ikiye katlanınca kakao miktarı da ikiye katlanıyor; oran değişmiyor. Yani bir büyüklük artarken diğeri de aynı oranda artıyor. Bu nedenle ikisi arasında doğru orantı vardır.
Cevap: Bir büyüklük arttıkça diğeri de aynı oranda artar.
4Orta
Bir arabada 10 litre benzin ile 80 kilometre, 20 litre benzin ile 160 kilometre yol gidilebiliyor. Benzin miktarı ile gidilebilen yol arasındaki ilişki aşağıdakilerin hangisinde doğru açıklanmıştır?
AYakıt miktarı ile gidilen yol arasında bir orantı yoktur.
BBenzin miktarı arttıkça, gidilebilen yol da aynı oranda artar.
CBenzin arttıkça gidilebilen yol aynı miktarda değil, rastgele artar.
DBenzin ne kadar artırılırsa artırılsın, yol miktarı sabit kalır.
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Benzin miktarı iki katına çıktığında gidilebilen yol da iki katına çıkıyor. Yani iki büyüklük arasında doğru orantılı bir ilişki vardır. Oran sabit kalır.
Cevap: Benzin miktarındaki artış oranında gidilen yol da artar.
5Zor
Bir çiftlikte, 3 inek yetiştirildiğinde günde toplam 24 litre süt elde ediliyor. Aynı koşullarda 5 inek olduğunda ise günde toplam 40 litre süt elde ediliyor. Buna göre, inek sayısı ile günlük elde edilen süt miktarı arasındaki ilişkinin orantılı olduğunun en doğru gerekçesi aşağıdakilerden hangisidir?
AÇünkü iki sayı da aynı anda değişiyor, bu yüzden orantılıdır.
BÇünkü her bir inek aynı miktar süt veriyor ve oranlar eşit çıkıyor.
CÇünkü inek sayısı arttığında süt miktarı da artıyor, bu yüzden aralarında sabit bir fark var.
DÇünkü inek sayısı ile süt miktarı sayı olarak birbirine yakın değişiyor.
Çözümü göster
Doğru cevap: B
İnek sayısı arttıkça toplam süt miktarı da artmaktadır. İnek sayısı ile süt miktarı arasındaki oranlar kontrolde sabittir: $\frac{24}{3}=8$, $\frac{40}{5}=8$. Her inek aynı miktarda süt verdiği için oranlar eşittir; yani değişkenler doğru orantılıdır. Cevap: Oranların sabit olması (oranların eşit çıkması).