MegaSoru

Kalıtım 50 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

Kalıtım Konu Anlatımı

Yavruların anne ve babaya benzemesi, kalıtsal özelliklerin genlerle bir kuşaktan diğerine aktarılmasıyla açıklanır. Kalıtımın temel kuralları Mendel'in bezelyeler üzerinde yaptığı çalışmalarla ortaya konmuştur. Bu konuda kalıtımla ilgili kavramları, tek karakter çaprazlamalarını, insanda cinsiyetin belirlenmesini ve akraba evliliklerinin sonuçlarını inceleriz.

Temel kavramlar

• Gen: Bir özelliğin ortaya çıkmasını sağlayan DNA bölümüdür. Her özellik için biri anneden, biri babadan gelen iki gen bulunur.
• Baskın gen: Varlığında özelliğini gösteren gendir; büyük harfle gösterilir (ör. A).
• Çekinik gen: Ancak baskın gen yoksa özelliğini gösterebilen gendir; küçük harfle gösterilir (ör. a).
• Genotip: Canlının bir özellik için taşıdığı genlerin bileşimidir (AA, Aa, aa).
• Fenotip: Genlerin dış görünüşe yansıyan özelliğidir (mor çiçek, buruşuk tohum gibi).
• Saf döl: Bir özellik için aynı genleri taşıyan bireydir (AA ya da aa).
• Melez döl: Farklı genleri taşıyan bireydir (Aa); fenotipi baskın özelliği gösterir.

Tek karakter çaprazlaması

Bezelyede tohum biçimi için düzgün (A) baskın, buruşuk (a) çekiniktir.
• Saf düzgün (AA) ile saf buruşuk (aa) çaprazlanırsa bütün yavrular Aa olur; hepsi düzgün tohumludur.
• İki melez (Aa ile Aa) çaprazlanırsa yavrularda AA, Aa, Aa, aa olasılıkları ortaya çıkar. Yavruların dörtte üçünün düzgün, dörtte birinin buruşuk olması beklenir.
• Melez (Aa) ile saf çekinik (aa) çaprazlanırsa yavruların yarısı düzgün (Aa), yarısı buruşuk (aa) olur.
Bu oranlar olasılıktır; az sayıda yavruda tam olarak bu sayılar görülmeyebilir. Bezelyede görülen bu aktarım kuralları diğer canlılarda da benzerdir.

İnsanda cinsiyetin belirlenmesi

İnsanın vücut hücrelerinde bir çift eşey kromozomu bulunur. Kadında bu kromozomlar XX, erkekte XY şeklindedir.
• Anneden gelen yumurtada her zaman X kromozomu bulunur.
• Babadan gelen sperm X ya da Y taşıyabilir.
• Yumurtayı X taşıyan sperm döllerse çocuk kız (XX), Y taşıyan sperm döllerse çocuk erkek (XY) olur.
Bu nedenle çocuğun cinsiyetini babadan gelen eşey kromozomu belirler. Her doğumda kız ya da erkek olma olasılığı eşittir; önceki çocukların cinsiyeti sonrakini etkilemez.

Akraba evlilikleri

Bazı kalıtsal hastalıkların genleri çekiniktir. Bu genleri taşıyan kişiler sağlıklı görünebilir; bunlara taşıyıcı denir.
• Akraba olan kişilerin aynı çekinik geni taşıma olasılığı akraba olmayanlara göre daha yüksektir.
• İki taşıyıcının çocuğu bu geni iki ebeveynden de alırsa hastalık ortaya çıkar.
• Bu nedenle akraba evliliklerinde çekinik genlerle aktarılan hastalıkların çocuklarda görülme olasılığı artar. Bu, her çocuğun hasta olacağı anlamına gelmez.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. Bezelyede mor çiçek (M) beyaz çiçeğe (m) baskındır. Melez mor çiçekli iki bezelye çaprazlanıyor. Yavruların beyaz çiçekli olma olasılığı nedir?

Mm ile Mm çaprazlanırsa MM, Mm, Mm ve mm olasılıkları oluşur. Yalnız mm beyaz çiçeklidir; olasılık dörtte birdir.

Örnek 2. Düzgün tohumlu bir bezelye buruşuk tohumlu bir bezelyeyle çaprazlanıyor ve yavrular arasında buruşuk tohumlu olanlar da çıkıyor. Düzgün tohumlu ebeveynin genotipi nedir?

Buruşuk yavru (aa) iki ebeveynden de a geni almıştır. Düzgün ebeveyn de a geni taşımalıdır; genotipi Aa yani melezdir.

Örnek 3. Bir ailenin üç çocuğu da kızdır. Dördüncü çocuğun erkek olma olasılığı nedir?

Her doğumda babadan X ya da Y taşıyan sperm gelme olasılığı eşittir. Önceki doğumlar sonrakini etkilemez; erkek olma olasılığı yine yarıdır.

Özetle

  • Baskın gen büyük harfle, çekinik gen küçük harfle gösterilir.
  • Genotip gen bileşimi, fenotip dış görünüştür.
  • Saf döl aynı genleri (AA, aa), melez döl farklı genleri (Aa) taşır.
  • İki melezin çaprazlanmasında çekinik özelliğin görülme olasılığı dörtte birdir.
  • Çocuğun cinsiyetini babadan gelen eşey kromozomu belirler.
  • Akraba evlilikleri çekinik genlerle aktarılan hastalıkların görülme olasılığını artırır.

Kalıtım — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
Bir karakterin ortaya çıkmasında etkisini gösterebilen alele ne ad verilir?
AÇekinik alel
BFenotip
CBaskın alel
DVaryasyon
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Doğru cevap: "Baskın alel". Etkisini her koşulda gösterebilen alele baskın alel denir.
2Kolay
Bir canlının gen yapısına ne ad verilir?
AGenotip
BFenotip
CAdaptasyon
DMutasyon
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Doğru cevap: "Genotip". Bir canlının gen yapısına genotip denir.
3Orta
Aşağıdaki genotiplerden hangisi saf döl baskın bir bireye aittir?
AAa (bir baskın bir çekinik alel)
BAA (iki baskın alel)
Caa (iki çekinik alel)
DAb (farklı karakterlere ait aleller)
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Doğru cevap: "AA (iki baskın alel)". İki baskın alelden oluşan AA genotipi saf döl baskın bir bireye aittir.
4Orta
Aşağıdaki genotiplerden hangisi melez döle örnektir?
AAA (iki baskın alel)
BAa (bir baskın bir çekinik alel)
Caa (iki çekinik alel)
DBB (farklı bir karaktere ait iki baskın alel)
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Doğru cevap: "Aa (bir baskın bir çekinik alel)". Bir baskın bir çekinik alelden oluşan Aa genotipi melez döle örnektir.
5Zor
Bezelyelerde mor çiçek M, beyaz çiçek m aleliyle gösteriliyor ve mor çiçek baskındır. İki melez mor çiçekli bezelye çaprazlanıyor: Mm × Mm. Oluşabilecek yavruların genotipleri MM-Mm-Mm-mm şeklindedir.
Buna göre yavrularla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
AYavruların tamamı mor çiçeklidir.
BYavruların tamamı melezdir.
CFenotip bakımından 1 mor : 3 beyaz oranı oluşur.
DFenotip bakımından 3 mor : 1 beyaz oranı beklenir.
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Doğru cevap: "Fenotip bakımından 3 mor : 1 beyaz oranı beklenir.". MM, Mm, Mm genotipleri mor; mm genotipi beyaz fenotiptedir, bu da 3 mor : 1 beyaz oranı verir.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular