İç ve Dış Açıortaylar Konu Anlatımı
Bir üçgenin açıortayları, kenarları belli oranlarda böler ve üçgenin içine veya dışına çizilen çemberlerin merkezlerini belirler. Bu konuda iç ve dış açıortay teoremleriyle açıortayın temel özellikleri incelenir.
Açıortayın temel özelliği
Bir açıyı iki eş açıya ayıran ışına açıortay denir. Açıortay üzerindeki her nokta, açının iki koluna eşit uzaklıktadır. Tersine, bir açının kollarına eşit uzaklıktaki her nokta o açının açıortayı üzerindedir. Bu özellik eş üçgenler yardımıyla gösterilir: açıortay üzerindeki bir noktadan kollara indirilen dikmeler, hipotenüsü ortak ve bir dar açısı eşit olan iki dik üçgeni oluşturur.
İç açıortay teoremi
$ABC$ üçgeninde $[AD]$, $\angle A$ nın iç açıortayı ve $D\in[BC]$ ise
$\dfrac{|BD|}{|DC|}=\dfrac{|AB|}{|AC|}$
olur. Yani açıortay karşı kenarı, açıyı oluşturan kenarların oranında böler. Bu teorem benzerlikle gösterilir. Üçgenin üç iç açıortayı bir noktada kesişir; bu nokta iç teğet çemberin merkezidir ve üç kenara eşit uzaklıktadır. Karşı kenarı eşit parçalara bölen açıortay yalnızca $|AB|=|AC|$ (ikizkenar) durumunda ortaya çıkar.
Dış açıortay teoremi
$ABC$ üçgeninde $|AB|\neq|AC|$ iken $\angle A$ nın dış açıortayı $BC$ doğrusunu $D$ noktasında keser. Bu durumda
$\dfrac{|DB|}{|DC|}=\dfrac{|AB|}{|AC|}$
olur. $D$ noktası, kısa kenarın ucu tarafında $[BC]$ nin uzantısı üzerindedir: $|AB|>|AC|$ ise $D$ noktası $C$ nin ötesinde, $|AB|<|AC|$ ise $B$ nin ötesindedir. $|AB|=|AC|$ ise dış açıortay $BC$ ye paraleldir ve onu kesmez. Aynı köşedeki iç ve dış açıortaylar birbirine diktir; çünkü iç ve dış açıların yarıları $\dfrac12(180^\circ)=90^\circ$ yapar. İki dış açıortay ile üçüncü köşenin iç açıortayı da bir noktada kesişir; bu nokta dış teğet çemberlerden birinin merkezidir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. $ABC$ üçgeninde $|AB|=12$ cm, $|AC|=8$ cm ve $|BC|=15$ cm dir. $[AD]$ iç açıortayı $[BC]$ yi $D$ noktasında kestiğine göre $|BD|$ ve $|DC|$ değerlerini bulunuz.
İç açıortay teoremine göre $\dfrac{|BD|}{|DC|}=\dfrac{12}{8}=\dfrac32$ olur. $|BD|=3k$ ve $|DC|=2k$ alınırsa $5k=15$ ve $k=3$ bulunur. Buna göre $|BD|=9$ cm ve $|DC|=6$ cm dir.
Örnek 2. $|AB|=9$ cm, $|AC|=6$ cm ve $|BC|=5$ cm olan $ABC$ üçgeninde $A$ köşesinin dış açıortayı $BC$ doğrusunu $D$ de kesiyor. $|DC|$ kaç santimetredir?
$|AB|>|AC|$ olduğundan $D$, $C$ nin ötesindedir ve $|DB|=|DC|+5$ olur. Dış açıortay teoreminden $\dfrac{|DB|}{|DC|}=\dfrac96=\dfrac32$ yazılır. $2(|DC|+5)=3|DC|$ olduğundan $|DC|=10$ cm bulunur ($|DB|=15$ cm).
Örnek 3. Bir açının açıortayı üzerindeki $P$ noktasının açının bir koluna uzaklığı $5$ cm ise diğer koluna uzaklığı kaç santimetredir?
Açıortay üzerindeki her nokta açının kollarına eşit uzaklıkta olduğundan diğer koluna uzaklığı da $5$ cm dir.
Örnek 4. “Bir üçgende iç açıortay karşı kenarı her zaman iki eşit parçaya böler.” önermesi doğru mudur?
Önerme yanlıştır. $|AB|=6$ ve $|AC|=3$ olan bir üçgende iç açıortay karşı kenarı $|BD|:|DC|=6:3=2:1$ oranında böler; parçalar eşit değildir. Bu bir karşı örnektir. Parçalar yalnız $|AB|=|AC|$ iken eşit olur.
Özetle
- Açıortay üzerindeki her nokta açının kollarına eşit uzaklıktadır.
- İç açıortay teoremi: $\dfrac{|BD|}{|DC|}=\dfrac{|AB|}{|AC|}$.
- Dış açıortay teoremi: $\dfrac{|DB|}{|DC|}=\dfrac{|AB|}{|AC|}$; $D$ noktası $[BC]$ nin uzantısında ve kısa kenar tarafındadır.
- Aynı köşedeki iç ve dış açıortaylar birbirine diktir.
- İç açıortayların kesişim noktası iç teğet çemberin merkezidir; $|AB|=|AC|$ değilse iç açıortay karşı kenarı eşit bölmez.
İç ve Dış Açıortaylar — örnek sorular
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.
1Kolay
ABC üçgeninde AD, ∠BAC'ın iç açıortayıdır ve D noktası BC kenarı üzerindedir. AB = 8 cm, AC = 12 cm ve BD = 6 cm olduğuna göre DC kaç santimetredir?
Çözümü göster
Doğru cevap: A
İç açıortay, karşı kenarı açıya komşu kenarların uzunlukları oranında böler. Bu nedenle BD:DC = AB:AC = 8:12 = 2:3 olur. BD = 6 cm iki oran birimine karşılık geldiğinden bir oran birimi 3 cm'dir. DC üç oran birimi olduğundan DC = 9 cm bulunur.
2Kolay
ABC üçgeninde AD, ∠BAC'ın iç açıortayıdır. D noktası BC kenarı üzerindedir. BD = 4 cm, DC = 7 cm ve AB = 8 cm olduğuna göre AC kaç santimetredir?
Çözümü göster
Doğru cevap: C
İç açıortay teoremine göre BD:DC = AB:AC olur. Verilenleri yerleştirirsek 4:7 = 8:AC elde edilir. 4·AC = 7·8 = 56 olduğundan AC = 14 cm bulunur.
3Orta
ABC üçgeninde AD, ∠BAC'ın iç açıortayıdır. D noktası BC kenarı üzerinde, AB:AC = 3:5 ve BC = 32 cm'dir. Buna göre BD kaç santimetredir?
Çözümü göster
Doğru cevap: B
İç açıortay teoremine göre BD:DC = AB:AC = 3:5'tir. BC toplam 3 + 5 = 8 oran birimidir. BC = 32 cm olduğundan bir oran birimi 4 cm'dir. BD = 3·4 = 12 cm bulunur.
4Orta
ABC üçgeninde AD, ∠BAC'ın iç açıortayıdır. D noktası BC kenarı üzerindedir. AB = 10 cm, AC = 15 cm, BD = x + 1 cm ve DC = 2x − 1 cm olduğuna göre x kaçtır?
Çözümü göster
Doğru cevap: D
İç açıortay teoremine göre BD:DC = AB:AC = 10:15 = 2:3'tür. Bu nedenle (x + 1)/(2x − 1) = 2/3 yazılır. 3x + 3 = 4x − 2 olduğundan x = 5 bulunur.
5Zor
ABC üçgeninde A köşesindeki dış açının açıortayı, BC doğrusunu C'nin ötesindeki D noktasında kesmektedir. AB = 9 cm, AC = 6 cm ve BC = 5 cm'dir. Buna göre CD kaç santimetredir?
Çözümü göster
Doğru cevap: B
D noktası C'nin ötesinde olduğundan BD = BC + CD = 5 + CD'dir. Dış açıortay ilişkisine göre BD:CD = AB:AC = 9:6 = 3:2 olur. (5 + CD)/CD = 3/2 yazılır. 10 + 2CD = 3CD olduğundan CD = 10 cm bulunur.