Çözümü göster
Geleneksel gazelde beyitler arasında konu birliği zorunlu değildir.
Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.
Gazel, divan edebiyatının en çok sevilen nazım biçimidir. Aşk, sevgilinin güzelliği, şarap, doğa ve tasavvuf gibi konuları beyitlerle işler. Bu konuda gazelin bölümleri, kafiye düzeni, konuları ve beyitler arasındaki ilişki ele alınır.
Gazelin nazım birimi beyittir; iki dizeden (mısradan) oluşan beyitler bir araya gelerek gazeli kurar. Gazeller genellikle beş ile on beş beyit arasındadır. Aruz ölçüsüyle yazılır ve bütün beyitlerde aynı aruz kalıbı kullanılır.
Kafiye düzeni aa, ba, ca, da biçimindedir: ilk beytin iki dizesi kendi arasında kafiyelidir, sonraki beyitlerde yalnızca ikinci dizeler bu kafiyeye uyar. Birinci dizeler serbesttir. Kafiyeden sonra tekrarlanan ek ya da sözcükler (redif) gazelde çok sık kullanılır ve söyleyişe ezgi katar.
Gazelin ilk beytine matla denir; iki dizesi de kafiyelidir ve gazelin ses düzenini belirler. Matladan sonraki beyit bazen yine iki dizesi kafiyeli yazılır; buna hüsn-i matla denir. Son beyte makta adı verilir. Şair takma adını (mahlasını) genellikle son beyitte söyler; bu yüzden mahlasın geçtiği beyte mahlas beyti de denir.
Gazelin en güzel, en çok beğenilen beytine beytü'l-gazel (şah beyit) denir. Hangi beytin şah beyit olduğu, okurun ve geleneğin beğenisine göre belirlenir.
Gazelde aşk merkezdedir: sevgilinin güzelliği, âşığın çektiği acı, ayrılık ve kavuşma özlemi, rakip, felek ve kader en sık işlenen konulardır. Bunların yanında şarap, bahar, gül ve bülbül gibi mazmunlar ile tasavvufi aşk da gazelin temalarıdır.
Divan şiirinde beyitler çoğunlukla anlamca bağımsızdır; her beyit kendi içinde bir düşünceyi ya da imgeyi tamamlar. Bu nedenle bir gazelin beyitleri farklı duyguları işleyebilir ve bir beyit gazelden ayrılıp tek başına alıntılanabilir. Bütün beyitlerin aynı konuyu ve duyguyu işlediği gazeller de vardır; bu gazellerde beyitler arasında anlam birliği bulunur.
Örnek 1. Fuzûlî'nin bir gazelinin ilk beyti şöyledir: "Beni candan usandırdı cefâdan yâr usanmaz mı / Felekler yandı âhımdan murâdım şem'i yanmaz mı". Bu beyit gazelin hangi bölümüdür ve kafiye düzeni nasıldır?
İlk beyit olduğu ve iki dizesi de aynı sesle bittiği için matladır. Dizelerin sonundaki "-maz mı" tekrarı rediftir; ondan önceki "usan / yan" sözcüklerindeki "-an" sesleri kafiyedir. Sonraki beyitlerde yalnız ikinci dizeler bu kafiye ve redifle biter (aa, ba, ca).
Örnek 2. Bir gazelin son beytinde şairin takma adı geçiyor. Bu beytin adı nedir?
Son beyte makta denir. Şairin mahlası çoğunlukla bu beyitte yer aldığı için makta aynı zamanda mahlas beytidir.
Örnek 3. Bir öğrenci gazelin bir beytini okuyup "Bu beyit önceki beyitle konu olarak bağlantılı değil, gazel bozuk mu?" diye soruyor. Nasıl yanıt verilir?
Divan şiirinde beyitlerin anlamca bağımsız olması olağandır; her beyit kendi içinde tamamlanır. Gazelde bütünlük çoğu zaman konu birliğinden değil, ortak ölçü, kafiye ve redif düzeninden gelir.
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.