MegaSoru

Gazel Türü 50 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

Gazel Türü Konu Anlatımı

Gazel, divan edebiyatının en çok sevilen nazım biçimidir. Aşk, sevgilinin güzelliği, şarap, doğa ve tasavvuf gibi konuları beyitlerle işler. Bu konuda gazelin bölümleri, kafiye düzeni, konuları ve beyitler arasındaki ilişki ele alınır.

Gazelin biçim özellikleri

Gazelin nazım birimi beyittir; iki dizeden (mısradan) oluşan beyitler bir araya gelerek gazeli kurar. Gazeller genellikle beş ile on beş beyit arasındadır. Aruz ölçüsüyle yazılır ve bütün beyitlerde aynı aruz kalıbı kullanılır.
Kafiye düzeni aa, ba, ca, da biçimindedir: ilk beytin iki dizesi kendi arasında kafiyelidir, sonraki beyitlerde yalnızca ikinci dizeler bu kafiyeye uyar. Birinci dizeler serbesttir. Kafiyeden sonra tekrarlanan ek ya da sözcükler (redif) gazelde çok sık kullanılır ve söyleyişe ezgi katar.

Gazelin bölümleri

Gazelin ilk beytine matla denir; iki dizesi de kafiyelidir ve gazelin ses düzenini belirler. Matladan sonraki beyit bazen yine iki dizesi kafiyeli yazılır; buna hüsn-i matla denir. Son beyte makta adı verilir. Şair takma adını (mahlasını) genellikle son beyitte söyler; bu yüzden mahlasın geçtiği beyte mahlas beyti de denir.
Gazelin en güzel, en çok beğenilen beytine beytü'l-gazel (şah beyit) denir. Hangi beytin şah beyit olduğu, okurun ve geleneğin beğenisine göre belirlenir.

Konular ve beyitlerin bağımsızlığı

Gazelde aşk merkezdedir: sevgilinin güzelliği, âşığın çektiği acı, ayrılık ve kavuşma özlemi, rakip, felek ve kader en sık işlenen konulardır. Bunların yanında şarap, bahar, gül ve bülbül gibi mazmunlar ile tasavvufi aşk da gazelin temalarıdır.
Divan şiirinde beyitler çoğunlukla anlamca bağımsızdır; her beyit kendi içinde bir düşünceyi ya da imgeyi tamamlar. Bu nedenle bir gazelin beyitleri farklı duyguları işleyebilir ve bir beyit gazelden ayrılıp tek başına alıntılanabilir. Bütün beyitlerin aynı konuyu ve duyguyu işlediği gazeller de vardır; bu gazellerde beyitler arasında anlam birliği bulunur.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. Fuzûlî'nin bir gazelinin ilk beyti şöyledir: "Beni candan usandırdı cefâdan yâr usanmaz mı / Felekler yandı âhımdan murâdım şem'i yanmaz mı". Bu beyit gazelin hangi bölümüdür ve kafiye düzeni nasıldır?

İlk beyit olduğu ve iki dizesi de aynı sesle bittiği için matladır. Dizelerin sonundaki "-maz mı" tekrarı rediftir; ondan önceki "usan / yan" sözcüklerindeki "-an" sesleri kafiyedir. Sonraki beyitlerde yalnız ikinci dizeler bu kafiye ve redifle biter (aa, ba, ca).

Örnek 2. Bir gazelin son beytinde şairin takma adı geçiyor. Bu beytin adı nedir?

Son beyte makta denir. Şairin mahlası çoğunlukla bu beyitte yer aldığı için makta aynı zamanda mahlas beytidir.

Örnek 3. Bir öğrenci gazelin bir beytini okuyup "Bu beyit önceki beyitle konu olarak bağlantılı değil, gazel bozuk mu?" diye soruyor. Nasıl yanıt verilir?

Divan şiirinde beyitlerin anlamca bağımsız olması olağandır; her beyit kendi içinde tamamlanır. Gazelde bütünlük çoğu zaman konu birliğinden değil, ortak ölçü, kafiye ve redif düzeninden gelir.

Özetle

  • Gazel beyitlerle kurulur, aruzla yazılır ve genellikle beş ile on beş beyitten oluşur.
  • Kafiye düzeni aa, ba, ca biçimindedir; redif çok sık kullanılır.
  • İlk beyit matla, son beyit makta, mahlasın geçtiği beyit mahlas beyti, en güzel beyit beytü'l-gazeldir.
  • Gazelin ana konusu aşktır; şarap, doğa ve tasavvuf da işlenir.
  • Gazelde beyitler çoğunlukla anlamca bağımsızdır; bütünlük ölçü, kafiye ve redifle sağlanır.

Gazel Türü — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
Bir gazelde her beyit aynı ses örgüsüne katılırken beyitlerin her biri ayrı bir duygu görüntüsü sunuyor. Bu durum hangi yargıyı destekler?
AGazel yalnız tek olay anlatır.
BGazel beyitleri anlamca görece bağımsız olabilir.
CHer beyit zorunlu olarak öncekinin açıklamasıdır.
DGazelde anlam birliği kesinlikle yasaktır.
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Geleneksel gazelde beyitler arasında konu birliği zorunlu değildir.
2Kolay
"Aşkın ile yanar gönül / Hasretinle kanar gönül" dizelerinde aynı sözcüğün tekrarı şiire hangi işlevi kazandırır?
AAnlatıcı değişimi
BOlay örgüsünde düğüm
CBilimsel nesnellik
DDuygu vurgusu ve ses ahengi
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Gönül sözcüğünün yinelenmesi hem vurgu hem ritim sağlar.
3Orta
Bir şiirin ilk beytinde iki dize de aynı uyakla bitiyor; sonraki beyitlerin yalnız ikinci dizeleri bu uyağa bağlanıyor. Bu düzen hangi nazım biçimini düşündürür?
ARubai
BMesnevi
CGazel
DMurabba
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Gazel, aa/ba/ca biçiminde kafiyelenen beyitlerden oluşur.
4Orta
Bir gazelde ilk beyit "gül ile bülbül" karşıtlığıyla başlar ve iki mısra kendi arasında uyaklıdır. Bu beytin adı nedir?
AMatla
BMakta
CGirizgâh
DFahriye
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Gazel ilk beytine matla denir.
5Zor
Bir beyitte "mey" sözcüğü içki anlamından çok manevi coşkunlukla birlikte kullanılıyor. Okur hangi yorum yöntemini izlemelidir?
ASözcüğün tasavvufi ve mecaz anlamlarını bağlamda tartmak
BSözcüğü her durumda yalnız gerçek anlamda almak
CBeyti tarihî belge sayıp yorumu durdurmak
DBütün mecazları metinden çıkarmak
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Tasavvufi gazellerde mey, ilahi aşkın coşkusuna işaret edebilir.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular