Bu ürünün İslamiyet öncesi Türk sözlü edebiyatındaki karşılığı hangisidir?
Çözümü göster
Doğa, aşk ve sevinç konularını ezgili dörtlüklerle işleyen tür koşuktur.
Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.
Koşuk, İslamiyet öncesi Türk edebiyatının şiir türüdür. Sığır ve şölen törenlerinde topluluk önünde söylenen koşuklarda doğa, aşk, yiğitlik ve savaş işlenirdi. Bu konuda koşuğun konu, biçim ve icra özellikleri ile sagu ve savdan farkı ele alınır.
Koşuk, av törenleri (sığır) ile bayram ve ziyafetlerde (şölen) söylenirdi. Konuları doğa güzellikleri, aşk, kahramanlık, savaş ve topluluk yaşamıdır. Koşuk, halk edebiyatındaki koşmanın ve divan edebiyatındaki gazelin bu dönemdeki karşılığı olarak düşünülebilir; yani daha çok coşkulu ve lirik bir türdür.
Koşuklar topluluk içinde, çoğunlukla kopuz eşliğinde ve ezgiyle söylenir. Bu yüzden ritim ve tekrar önemlidir; dinleyicinin akılda tutabileceği sade bir söyleyiş tercih edilir.
Koşuklar dörtlüklerle kurulur ve hece ölçüsüyle söylenir; yedili ve sekizli hece kalıpları sık görülür. Divanü Lugati't-Türk'teki örneklerde uyak düzeni çoğunlukla aaab biçimindedir: ilk üç dize kendi arasında uyaklı, dördüncü dize bütün dörtlüklerde ortak sesle biter.
Dil sade ve somuttur. Doğa görüntüleri, hayvan ve savaş betimlemeleri kısa, akılda kalan dizelerle verilir. Hece sayısını belirlerken her ünlü bir hece olarak sayılır.
Bu üç tür aynı dönemin ürünleridir ama işlevleri farklıdır. Koşuk sevinç, coşku ve doğa duygusunun şiiridir. Sagu ise yuğ töreninde, ölen bir kişinin ardından söylenen ağıttır; acı, kayıp ve ölenin yiğitlikleri işlenir. Sav, kısa ve öğretici özdeyiştir; bugünkü atasözünün karşılığıdır.
Bir metnin hangi türe girdiğine karar verirken yalnızca biçime değil, söylendiği törene ve taşıdığı duyguya bakılır. Dörtlüklerle kurulu bir yas şiiri koşuk değil, sagudur.
Örnek 1. Bir dörtlükte bahar gelişi, karların erimesi ve dağlarda açan çiçekler coşkuyla anlatılıyor. Bu ürün hangi türe yakındır?
Doğa güzelliğini coşkuyla işleyen, törenlerde söylenebilecek bir dörtlük koşuk özelliği taşır. Yas ya da kayıp duygusu olsaydı sagu, kısa bir öğüt olsaydı sav olurdu.
Örnek 2. Bir İslamiyet öncesi şiirinde savaşta ölen bir beyin yiğitlikleri yasla anlatılıyor. Öğrenci bunu koşuk sayıyor. Hata nedir?
Ölüm ve yas teması, yuğ töreniyle ilişkili olan saguya işaret eder. Dörtlükle kurulmuş olması onu koşuk yapmaz; tür, işlev ve duygu üzerinden belirlenir.
Örnek 3. Bir dörtlüğün ilk üç dizesi aynı sesle bitiyor, dördüncü dize farklı bir sesle bitiyor ve bu ses sonraki dörtlüklerde de tekrarlanıyor. Bu uyak düzeni nasıl gösterilir?
İlk üç dize a, dördüncü dize b ile gösterilir: aaab. Sonraki dörtlüklerde dördüncü dizenin hep aynı sesle bitmesi dörtlükleri birbirine bağlar; bu düzen koşuklarda sık görülür.
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.