MegaSoru

Koşuk Türü ve Özellikleri 50 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

Koşuk Türü ve Özellikleri Konu Anlatımı

Koşuk, İslamiyet öncesi Türk edebiyatının şiir türüdür. Sığır ve şölen törenlerinde topluluk önünde söylenen koşuklarda doğa, aşk, yiğitlik ve savaş işlenirdi. Bu konuda koşuğun konu, biçim ve icra özellikleri ile sagu ve savdan farkı ele alınır.

Koşuğun konusu ve ortamı

Koşuk, av törenleri (sığır) ile bayram ve ziyafetlerde (şölen) söylenirdi. Konuları doğa güzellikleri, aşk, kahramanlık, savaş ve topluluk yaşamıdır. Koşuk, halk edebiyatındaki koşmanın ve divan edebiyatındaki gazelin bu dönemdeki karşılığı olarak düşünülebilir; yani daha çok coşkulu ve lirik bir türdür.
Koşuklar topluluk içinde, çoğunlukla kopuz eşliğinde ve ezgiyle söylenir. Bu yüzden ritim ve tekrar önemlidir; dinleyicinin akılda tutabileceği sade bir söyleyiş tercih edilir.

Biçim özellikleri

Koşuklar dörtlüklerle kurulur ve hece ölçüsüyle söylenir; yedili ve sekizli hece kalıpları sık görülür. Divanü Lugati't-Türk'teki örneklerde uyak düzeni çoğunlukla aaab biçimindedir: ilk üç dize kendi arasında uyaklı, dördüncü dize bütün dörtlüklerde ortak sesle biter.
Dil sade ve somuttur. Doğa görüntüleri, hayvan ve savaş betimlemeleri kısa, akılda kalan dizelerle verilir. Hece sayısını belirlerken her ünlü bir hece olarak sayılır.

Koşuk, sagu ve sav

Bu üç tür aynı dönemin ürünleridir ama işlevleri farklıdır. Koşuk sevinç, coşku ve doğa duygusunun şiiridir. Sagu ise yuğ töreninde, ölen bir kişinin ardından söylenen ağıttır; acı, kayıp ve ölenin yiğitlikleri işlenir. Sav, kısa ve öğretici özdeyiştir; bugünkü atasözünün karşılığıdır.
Bir metnin hangi türe girdiğine karar verirken yalnızca biçime değil, söylendiği törene ve taşıdığı duyguya bakılır. Dörtlüklerle kurulu bir yas şiiri koşuk değil, sagudur.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. Bir dörtlükte bahar gelişi, karların erimesi ve dağlarda açan çiçekler coşkuyla anlatılıyor. Bu ürün hangi türe yakındır?

Doğa güzelliğini coşkuyla işleyen, törenlerde söylenebilecek bir dörtlük koşuk özelliği taşır. Yas ya da kayıp duygusu olsaydı sagu, kısa bir öğüt olsaydı sav olurdu.

Örnek 2. Bir İslamiyet öncesi şiirinde savaşta ölen bir beyin yiğitlikleri yasla anlatılıyor. Öğrenci bunu koşuk sayıyor. Hata nedir?

Ölüm ve yas teması, yuğ töreniyle ilişkili olan saguya işaret eder. Dörtlükle kurulmuş olması onu koşuk yapmaz; tür, işlev ve duygu üzerinden belirlenir.

Örnek 3. Bir dörtlüğün ilk üç dizesi aynı sesle bitiyor, dördüncü dize farklı bir sesle bitiyor ve bu ses sonraki dörtlüklerde de tekrarlanıyor. Bu uyak düzeni nasıl gösterilir?

İlk üç dize a, dördüncü dize b ile gösterilir: aaab. Sonraki dörtlüklerde dördüncü dizenin hep aynı sesle bitmesi dörtlükleri birbirine bağlar; bu düzen koşuklarda sık görülür.

Özetle

  • Koşuk, sığır ve şölen törenlerinde söylenen İslamiyet öncesi şiir türüdür.
  • Konuları doğa, aşk, yiğitlik ve savaştır; coşkulu ve lirik bir söyleyişi vardır.
  • Dörtlüklerle, hece ölçüsüyle kurulur; aaab uyak düzeni sık görülür.
  • Sagu yuğ töreninde söylenen ağıt, sav ise öğretici özdeyiştir.
  • Tür belirlenirken biçim kadar söylendiği ortam ve taşıdığı duygu da dikkate alınır.

Koşuk Türü ve Özellikleri — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
Baharın gelişiyle açan çiçekleri, yaylada çoğalan sürüleri ve sevdiğine kavuşma isteğini dörtlüklerle dile getiren bir ozan düşününüz.

Bu ürünün İslamiyet öncesi Türk sözlü edebiyatındaki karşılığı hangisidir?
ASagu
BSav
CDestan
DKoşuk
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Doğa, aşk ve sevinç konularını ezgili dörtlüklerle işleyen tür koşuktur.
2Kolay
Bir şölende ozan, kopuzuyla baharı öven şiirler söylüyor; topluluk ezgiye eşlik ediyor.

Bu sahne koşuğun hangi özelliğini doğrudan gösterir?
AYalnızca yazılı olarak saklanmasını
BHer zaman ölüm töreninde okunmasını
CBütün dizelerinin tek kişi tarafından yazılmasını
DMüzikle ve toplu yaşantıyla iç içe söylenmesini
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Kopuz eşliği ve şölen, koşuğun sözlü-müzikli icra ortamını gösterir.
3Orta
Bir şiirde "Gitti yiğit, söndü otağda ışık; ardında ağlayan boy kaldı." sözleri geçiyor.

Bu parçanın koşuktan çok saguya yakın sayılmasının temel nedeni nedir?
ADörtlüklerle yazılabilmesi
BSözlü gelenekte söylenmesi
CÖlüm ve yas duygusunu öne çıkarması
DEzgiyle aktarılabilmesi
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Sagu ölümün ardından duyulan acıyı işler; diğer nitelikler iki türde de görülebilir.
4Orta
"Birlik olan el, sert kışı da aşar." sözü tek cümlelik öğüt olarak kuşaktan kuşağa aktarılıyor.

Bu söz neden koşuktan çok sav örneği sayılır?
AÖzlü bir yargı ve öğüt bildirmesi
BDoğa sevgisini çağrıştırması
CBir topluluk tarafından bilinmesi
DSözlü biçimde aktarılması
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Sav, atasözü niteliğinde kısa ve özlü yargı taşır; koşuk şiir biçimindedir.
5Zor
"Gün yükseldi göl üstüne / Kuşlar döndü kendi sesine / Ben baktım uzak yollara / Bir ad düştü içime."

Bu dörtlükte dış dünya ile iç dünya nasıl ilişkilendirilmiştir?
ADoğanın canlanışı kişisel bir hatırlayışı tetikler.
BDoğa bütünüyle kişisel duygudan bağımsızdır.
CAnlatıcı toplumsal bir yas törenini aktarır.
DDizeler yalnızca yol tarifi verir.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Göl ve kuş görüntülerinden sonra hatırlanan "ad", doğa ile iç dünyayı bağlar.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular