Bu parçada sözlü edebiyatın hangi işlevi belirginleşir?
Çözümü göster
Ozanın göçü anlatması ve dinleyicinin katılması ortak belleği güçlendirir.
Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.
Türk edebiyatı yazıdan önce sözle yaşadı. Ozanlar, kamlar ve baksılar törenlerde kopuz eşliğinde şiirler söyledi; bu ürünler kuşaktan kuşağa ezberlenerek aktarıldı. Bu konuda sözlü edebiyat geleneğinin nasıl işlediği, hangi ortamlarda yaşadığı ve yazılı edebiyattan hangi yönleriyle ayrıldığı ele alınır.
İslamiyet öncesi Türk toplumunda edebî ürünler daha çok törenlerde ortaya çıktı. Av törenlerine sığır, bayram ve ziyafetlere şölen, ölünün ardından yapılan yas törenine yuğ denirdi. Bu törenlerde dinî, büyüsel ve sanatsal görevleri bir arada yürüten kişiler (ozan, kam, baksı, şaman) şiirlerini kopuz eşliğinde söylerdi.
Bu ortamın en önemli özelliği canlı icradır. Anlatıcı dinleyicinin karşısındadır; ses tonu, ezgi, jest ve dinleyicinin tepkisi metnin bir parçası olur. Dinleyiciler bildikleri bölümlere eşlik edebilir, anlatıcı ortama göre sözünü uzatıp kısaltabilir.
Sözlü ürünler çoğunlukla anonimdir; ilk söyleyeni bilinmez ya da zamanla unutulur, ürün topluluğun ortak malı sayılır. Ezberlenip aktarıldıkları için kalıp sözler, tekrarlar, nakaratlar ve kolay akılda kalan ritimler sık kullanılır.
Aktarım sırasında ürünler değişebilir. Aynı türkünün ya da hikâyenin farklı yörelerde farklı biçimlerine varyant denir. Varyantlar ürünün bozulduğunu değil, yaşamaya devam ettiğini gösterir; temel olay ya da duygu korunurken ayrıntılar değişir.
İslamiyet öncesi sözlü edebiyatın başlıca türleri koşuk, sagu ve savdır. Koşuk şölen ve sığır törenlerinde söylenen şiir, sagu yuğ töreninde söylenen ağıt, sav ise atasözüdür. Bu ürünlerin önemli bir bölümü 11. yüzyılda Kaşgarlı Mahmud'un Divanü Lugati't-Türk adlı eserinde örnek olarak kayda geçirildi.
Yazıya geçirmek ürünü korur ama onu canlı icradan da koparır. Kâğıda geçen metinde ezgi, ses tonu, dinleyicinin katılımı görünmez; bu nedenle sözlü bir ürünü incelerken onun bir zamanlar söylenen, dinlenen bir metin olduğu unutulmamalıdır.
Örnek 1. Aynı ağıtın iki köyde farklı dizelerle söylendiği görülüyor. Bu durum nasıl açıklanmalıdır?
Sözlü aktarımda her söyleyiş ürünü yeniden kurar; bu nedenle varyantlar oluşur. Ağıtın ana duygusu ve konusu korunurken dizeler değişmiştir. Bu, ürünün bozulması değil, toplulukta yaşamaya devam etmesidir.
Örnek 2. Bir anlatıcı aynı hikâyeyi bir akşam kısa, bir akşam uzun anlatıyor. Bunun nedeni ne olabilir?
Sözlü icrada anlatıcı dinleyicinin ilgisine, zamana ve ortama göre anlatısını ayarlar. Yazılı metinde böyle bir esneklik yoktur; sözlü gelenekte ise her icra biraz farklıdır.
Örnek 3. Divanü Lugati't-Türk'teki bir koşuğu okuyan öğrenci "Bu şiirin yazarı kim?" diye soruyor. Nasıl yanıt verilir?
Koşuklar sözlü gelenekte doğmuş anonim ürünlerdir; Kaşgarlı Mahmud onları yazmamış, derleyip kayda geçirmiştir. Derleyen kişi ile ürünü ilk söyleyen kişi aynı değildir.
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.