MegaSoru

Sözlü Edebiyat Geleneği 50 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

Sözlü Edebiyat Geleneği Konu Anlatımı

Türk edebiyatı yazıdan önce sözle yaşadı. Ozanlar, kamlar ve baksılar törenlerde kopuz eşliğinde şiirler söyledi; bu ürünler kuşaktan kuşağa ezberlenerek aktarıldı. Bu konuda sözlü edebiyat geleneğinin nasıl işlediği, hangi ortamlarda yaşadığı ve yazılı edebiyattan hangi yönleriyle ayrıldığı ele alınır.

Sözlü edebiyatın ortamı ve icracıları

İslamiyet öncesi Türk toplumunda edebî ürünler daha çok törenlerde ortaya çıktı. Av törenlerine sığır, bayram ve ziyafetlere şölen, ölünün ardından yapılan yas törenine yuğ denirdi. Bu törenlerde dinî, büyüsel ve sanatsal görevleri bir arada yürüten kişiler (ozan, kam, baksı, şaman) şiirlerini kopuz eşliğinde söylerdi.
Bu ortamın en önemli özelliği canlı icradır. Anlatıcı dinleyicinin karşısındadır; ses tonu, ezgi, jest ve dinleyicinin tepkisi metnin bir parçası olur. Dinleyiciler bildikleri bölümlere eşlik edebilir, anlatıcı ortama göre sözünü uzatıp kısaltabilir.

Sözlü ürünlerin özellikleri

Sözlü ürünler çoğunlukla anonimdir; ilk söyleyeni bilinmez ya da zamanla unutulur, ürün topluluğun ortak malı sayılır. Ezberlenip aktarıldıkları için kalıp sözler, tekrarlar, nakaratlar ve kolay akılda kalan ritimler sık kullanılır.
Aktarım sırasında ürünler değişebilir. Aynı türkünün ya da hikâyenin farklı yörelerde farklı biçimlerine varyant denir. Varyantlar ürünün bozulduğunu değil, yaşamaya devam ettiğini gösterir; temel olay ya da duygu korunurken ayrıntılar değişir.

İlk ürünler ve yazıya geçiriliş

İslamiyet öncesi sözlü edebiyatın başlıca türleri koşuk, sagu ve savdır. Koşuk şölen ve sığır törenlerinde söylenen şiir, sagu yuğ töreninde söylenen ağıt, sav ise atasözüdür. Bu ürünlerin önemli bir bölümü 11. yüzyılda Kaşgarlı Mahmud'un Divanü Lugati't-Türk adlı eserinde örnek olarak kayda geçirildi.
Yazıya geçirmek ürünü korur ama onu canlı icradan da koparır. Kâğıda geçen metinde ezgi, ses tonu, dinleyicinin katılımı görünmez; bu nedenle sözlü bir ürünü incelerken onun bir zamanlar söylenen, dinlenen bir metin olduğu unutulmamalıdır.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. Aynı ağıtın iki köyde farklı dizelerle söylendiği görülüyor. Bu durum nasıl açıklanmalıdır?

Sözlü aktarımda her söyleyiş ürünü yeniden kurar; bu nedenle varyantlar oluşur. Ağıtın ana duygusu ve konusu korunurken dizeler değişmiştir. Bu, ürünün bozulması değil, toplulukta yaşamaya devam etmesidir.

Örnek 2. Bir anlatıcı aynı hikâyeyi bir akşam kısa, bir akşam uzun anlatıyor. Bunun nedeni ne olabilir?

Sözlü icrada anlatıcı dinleyicinin ilgisine, zamana ve ortama göre anlatısını ayarlar. Yazılı metinde böyle bir esneklik yoktur; sözlü gelenekte ise her icra biraz farklıdır.

Örnek 3. Divanü Lugati't-Türk'teki bir koşuğu okuyan öğrenci "Bu şiirin yazarı kim?" diye soruyor. Nasıl yanıt verilir?

Koşuklar sözlü gelenekte doğmuş anonim ürünlerdir; Kaşgarlı Mahmud onları yazmamış, derleyip kayda geçirmiştir. Derleyen kişi ile ürünü ilk söyleyen kişi aynı değildir.

Özetle

  • İslamiyet öncesi sözlü edebiyat sığır, şölen ve yuğ gibi törenlerde, kopuz eşliğinde yaşadı.
  • Ozan, kam ve baksı hem din adamı hem şair hem müzisyen işlevi taşıyan icracılardı.
  • Sözlü ürünler anonimdir; ezberle aktarılır, kalıp söz ve tekrardan yararlanır.
  • Aynı ürünün farklı yörelerdeki biçimlerine varyant denir; varyant ürünün yaşadığını gösterir.
  • Koşuk, sagu ve sav ilk ürünlerdir; çoğu Divanü Lugati't-Türk'te kayda geçmiştir.

Sözlü Edebiyat Geleneği — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
Toy meydanında kopuzunu eline alan ozan, önce boyun geçmişteki göçünü anlattı; ardından gençlerin cesaretini öven dizeler söyledi. Dinleyenler bazı dizelere hep birlikte karşılık verdi.

Bu parçada sözlü edebiyatın hangi işlevi belirginleşir?
AYalnızca tarihleri kesin olarak belgeleme
BBireysel yazı deneyimini gizli tutma
COrtak geçmişi ve değerleri topluluk içinde yaşatma
DDinleyiciyi icradan bütünüyle uzaklaştırma
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Ozanın göçü anlatması ve dinleyicinin katılması ortak belleği güçlendirir.
2Kolay
Yaşlı anlatıcı, dedesinden öğrendiği öyküyü torunlarına aktarıyordu. Her anlatışında bazı ayrıntılar değişiyor, ancak kahramanın verdiği sözü tutması ve köyünü koruması hep aynı kalıyordu.

Anlatının kuşaktan kuşağa ulaşmasını sağlayan temel yol hangisidir?
AHer kuşağın anlatıyı bütünüyle yeniden icat etmesi
BSözlü anlatım yoluyla öğrenilip yeniden söylenmesi
CAnlatının yalnızca taşlara kazınması
DÖykünün hiç kimseye anlatılmaması
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Dedesinden öğrenme ve torunlara aktarma sözlü zinciri kurar.
3Orta
Toy meydanında kopuzunu eline alan ozan, önce boyun geçmişteki göçünü anlattı; ardından gençlerin cesaretini öven dizeler söyledi. Dinleyenler bazı dizelere hep birlikte karşılık verdi.

Anlatının oluşum koşullarını en iyi hangi ifade açıklar?
AMüzik ve dinleyici katılımıyla gerçekleşen canlı söyleyiş
BSessiz ve bireysel kitap okuma
CYalnızca görsel işaretlerle iletişim
DÖnceden basılmış metnin değişmeden okunması
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Kopuz ve toplu karşılık, sözlü icranın canlılığını gösterir.
4Orta
Toy meydanında kopuzunu eline alan ozan, önce boyun geçmişteki göçünü anlattı; ardından gençlerin cesaretini öven dizeler söyledi. Dinleyenler bazı dizelere hep birlikte karşılık verdi.

Parçadan aşağıdakilerden hangisi kesin olarak çıkarılabilir?
AOzan anlattıklarını yazılı bir kaynaktan okumuştur.
BBütün dinleyiciler aynı yaş grubundadır.
COzanın anlattığı göçün tarihi kesin olarak verilmiştir.
DDinleyiciler bazı dizelerin söylenişine katılmıştır.
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Bazı dizelere birlikte karşılık verildiği açıkça söylenir.
5Zor
Toy meydanında kopuzunu eline alan ozan, önce boyun geçmişteki göçünü anlattı; ardından gençlerin cesaretini öven dizeler söyledi. Dinleyenler bazı dizelere hep birlikte karşılık verdi.

Ozanın gençlerin cesaretini övmesi hangi toplumsal amaca hizmet edebilir?
AGöç anlatısının tarihsel değerini ortadan kaldırmaya
BÖrnek davranışları öne çıkararak ortak ideali pekiştirmeye
CTopluluğun geçmişle ilişkisini kesmeye
DSözlü kültürü yalnızca bireysel eğlenceye dönüştürmeye
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Övgü, cesareti örnek davranış olarak sunar.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular