MegaSoru

Şiirde Ezgi, Ahenk ve Söyleyiş 50 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

Şiirde Ezgi, Ahenk ve Söyleyiş Konu Anlatımı

Şiir yalnızca anlamıyla değil, sesiyle de etkiler. Ölçü, durak, uyak, redif ve ses tekrarları şiire bir ezgi kazandırır; okuyuş sırasındaki vurgu ve tonlama bu ezgiyi tamamlar. Bu konuda şiirde ahengi oluşturan unsurlar ve bunların anlama katkısı ele alınır.

Ölçü ve durak

Hece ölçüsünde dizelerdeki hece sayısı eşittir; her ünlü bir hece sayılır. On birli bir dize çoğunlukla 6+5 ya da 4+4+3 biçiminde duraklarla bölünür. Durak, okuyuş sırasında küçük bir soluklanma yeridir ve sözcükleri bölmemelidir.
Ölçü şiire düzenli bir ritim verir. Aynı ölçünün dizeler boyunca sürmesi okurda bir beklenti yaratır; bu beklenti şiirin akılda kalmasını ve ezgiyle söylenmesini kolaylaştırır. Serbest şiirde ölçü yoktur ama ritim; tekrarlar, dize uzunlukları ve söz dizimiyle kurulabilir.

Uyak ve redif

Dize sonlarındaki ses benzerliğine uyak denir. Uyak yarım (tek ses benzerliği), tam (iki ses), zengin (üç ya da daha çok ses) ve tunç (bir sözcüğün tamamı öteki sözcüğün içinde) olabilir. Sözcükler aynı yazılıp farklı anlamlar taşıyorsa cinaslı uyak oluşur.
Uyaktan sonra gelen, aynı görevdeki ek ya da sözcüklerin tekrarına redif denir. Örneğin "gözlerim, sözlerim" çiftinde ortak "-lerim" eki rediftir; geriye kalan "göz/söz" bölümündeki "-öz" ses benzerliği ise uyaktır (iki ses, tam uyak). Uyağı bulmak için önce redif ayrılır, sonra kalan bölümdeki ses benzerliğine bakılır.

Ses tekrarları, nakarat ve tonlama

Aynı ünsüzün dizede sık tekrarına aliterasyon, aynı ünlünün sık tekrarına asonans denir. Bu tekrarlar anlamı destekleyen bir ses ortamı kurar: "s" ve "ş" sesleri fısıltı ve rüzgâr izlenimi, sert ünsüzler ise kararlılık izlenimi verebilir.
Belli bir dizenin ya da dize grubunun şiir boyunca tekrarlanmasına nakarat denir. Nakarat ana duyguyu pekiştirir. Şiir okunurken yapılan vurgu, tonlama ve hız da anlamın parçasıdır; aynı dize farklı tonlamalarla okunduğunda farklı duygular uyandırabilir.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. Bir dizenin hece sayısı nasıl bulunur? "Dağlar dumanlıdır, yollar ıssızdır" dizesi kaç hecelidir?

Her ünlü bir hece sayılır: Dağ-lar du-man-lı-dır (6), yol-lar ıs-sız-dır (5). Dize on bir hecelidir ve 6+5 duraklıdır.

Örnek 2. "Gönlümde bir yara / Ellerim bir para" dizelerinde redif ve uyak nedir?

Dize sonlarında "yara" ve "para" sözcükleri yer alır; ortak "-ara" sesleri uyaktır. Ses benzerliği üç sesten oluştuğu için zengin uyaktır. Bu dizelerde ayrıca redif yoktur.

Örnek 3. Bir şiirde "Sessiz sokaklarda süzülen sis" dizesi okunuyor. Ses düzeyinde hangi özellik dikkat çeker ve ne etki yaratır?

"s" sesinin sık tekrarı aliterasyondur. Bu tekrar sessizlik ve sisin yayılma izlenimini sesle destekler; anlam ile ses birlikte çalışır.

Özetle

  • Hece ölçüsünde her ünlü bir hece sayılır; durak sözcükleri bölmemelidir.
  • Uyak dize sonlarındaki ses benzerliği, redif uyaktan sonra tekrarlanan aynı görevli ek ya da sözcüktür.
  • Uyak türleri yarım, tam, zengin, tunç ve cinaslıdır.
  • Aliterasyon ünsüz, asonans ünlü tekrarıdır; nakarat dize tekrarıdır.
  • Tonlama, vurgu ve okuyuş hızı şiirin anlamını ve uyandırdığı duyguyu etkiler.

Şiirde Ezgi, Ahenk ve Söyleyiş — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
"Gecenin koynunda bir yıldız parlar" dizesinin hece ölçüsü kaçlıdır?
A7'li hece ölçüsü
B8'li hece ölçüsü
C14'lü hece ölçüsü
D11'li hece ölçüsü
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Ge-ce-nin (3), koy-nun-da (3), bir (1), yıl-dız (2), par-lar (2) toplam 11 hecedir.
2Kolay
"Yel eser dağlar aşar" dizesi hangi hece ölçüsüyle kurulmuştur?
A8'li hece ölçüsü
B11'li hece ölçüsü
CSerbest ölçü
D7'li hece ölçüsü
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Yel (1) + e-ser (2) + dağ-lar (2) + a-şar (2) = 7 hece.
3Orta
Bir şiirin ilk üç dizesi 8 hecelidir. Son dize "Uzaklardan ses gelir" biçimindedir. Şair bütün dizelerde 8'li ölçüyü sürdürmek istiyorsa ne yapmalıdır?
ASon dizeden bir hece çıkarmalıdır.
BSon dizeyi değiştirmesine gerek yoktur.
CSon dizeye bir hece eklemelidir.
DSon dizeye üç hece eklemelidir.
Çözümü göster
Doğru cevap: C
U-zak-lar-dan (4) ses (1) ge-lir (2) toplam 7 hecedir; 8'e tamamlamak için bir hece gerekir.
4Orta
Bir öğrenci "11 heceli her dize mutlaka 6+5 duraklıdır." der. Bu yargının eksikliği nedir?
A11'li ölçüde 4+4+3 gibi başka durak düzenleri de kullanılabilir.
B11'li hece ölçüsünde durak hiçbir zaman bulunmaz.
CDurak yalnızca serbest şiirde görülür.
DDurak dizenin toplam hece sayısını belirlemez.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
11'li hece ölçüsü 6+5 veya 4+4+3 gibi farklı durak düzenleriyle söylenebilir.
5Zor
I. şiirde her dize 8 hecelidir. II. şiirde dizeler farklı uzunluktadır ama ses tekrarları ve duraksamalar belirgindir. Hangisi söylenebilir?
Aİki şiir de farklı araçlarla ahenk sağlayabilir.
BYalnız I. şiir ahenk taşıyabilir.
CII. şiirde şiirsellik bulunması olanaksızdır.
DI. şiirde ses tekrarı bulunamaz.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Hece ölçüsü tek ahenk kaynağı değildir; serbest şiir de ritim kurabilir.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular