Çözümü göster
Aynı geometri ve eksende kütle dağılımının her bölgesi daha ağırsa eylemsizlik momenti artar.
Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.
Aynı büyüklükteki iki tekerlekten birini döndürmek ya da durdurmak diğerinden çok daha zor olabilir. Bunun nedeni cisimlerin dönme hareketine karşı gösterdiği direnç, yani eylemsizlik momentidir.
Kütlenin, hareket durumundaki değişikliğe karşı koyma özelliği eylemsizlik olarak bilinir. Dönme hareketinde bu özelliğin karşılığı eylemsizlik momentidir: bir cismin dönme hareketindeki değişikliğe (hızlanmaya, yavaşlamaya ya da durmaya) gösterdiği direncin ölçüsüdür. Eylemsizlik momenti büyük olan cismi döndürmek, döndükten sonra durdurmak daha zordur.
Eylemsizlik momenti cismin kütlesine ve bu kütlenin dönme eksenine göre dağılımına bağlıdır.
• Kütle arttıkça (şekil ve eksen aynıysa) eylemsizlik momenti artar; kütle ile doğru orantılıdır.
• Kütle dönme ekseninden uzaklaştıkça, yani yarıçap ya da uzunluk arttıkça eylemsizlik momenti artar; bu artış kütledekinden çok daha hızlıdır.
• Dönme ekseninin yeri de önemlidir: aynı çubuk ortasından döndürülürse daha kolay, ucundan döndürülürse daha zor döner.
Kütlesi aynı olan iki cisimden kütlesinin büyük bölümü eksenden uzakta toplanmış olanın eylemsizlik momenti daha büyüktür. Kütlesi kenara yığılmış bir halka, aynı kütle ve yarıçaplı dolu bir diske göre döndürülmesi daha zor bir cisimdir. Bu yüzden uçlarında ağırlık bulunan bir sopa, aynı kütleli düzgün sopadan daha zor döndürülür; kollarını yana açan dansçı eylemsizlik momentini artırır.
Bisiklet tekerleği, volan, dönen sandalye ve bale hareketleri eylemsizlik momentinin etkisini gösterir. Gözlemlerden şu genelleme yapılır: kütle ve eksene uzaklık arttıkça eylemsizlik momenti artar; bunlardan biri ya da ikisi azalırsa eylemsizlik momenti azalır. Eylemsizlik momentine bağlı olarak aynı etkiyle (aynı tork) döndürülen cisimlerin dönme hızı daha zor değişir.
Örnek 1. Aynı kütleli ve aynı malzemeden yapılmış 1 m ve 2 m uzunluğundaki iki ince çubuk ortalarından geçen eksen etrafında döndürülecektir. Hangisini döndürmek daha zordur? Gerekçelendiriniz.
Uzun çubuğu döndürmek daha zordur. Kütle aynıdır, fakat uzun çubukta kütlenin büyük bölümü eksenden daha uzaktadır; eksene uzaklık arttığı için eylemsizlik momenti büyür.
Örnek 2. Bir öğrenci, aynı uzunlukta bir çubuğu önce ortasından, sonra ucundan geçen eksen etrafında döndürüyor. Hangi durumda daha zor döner, neden?
Uçtan döndürmede kütlenin büyük bölümü eksenden daha uzaktadır, bu yüzden eylemsizlik momenti daha büyüktür ve çubuk daha zor döner.
Örnek 3. Dansçı dönerken kollarını yanlara açıyor. Eylemsizlik momenti nasıl değişir?
Kollar eksenden uzaklaştığı için kütlenin dönme ekseninden uzaklığı artar ve eylemsizlik momenti artar. Kollar vücuda yaklaştırılırsa eylemsizlik momenti azalır.
Örnek 4. Bir öğrenci, kütlesini iki katına çıkarmanın bir cismi döndürmeyi her koşulda iki kat zorlaştırdığını söylüyor. Bu ifadeyi değerlendiriniz.
Eylemsizlik momenti kütle ile doğru orantılıdır ama aynı zamanda kütlenin eksene uzaklığına da bağlıdır. Kütle iki katına çıkarken kütlenin dağılımı (eksene uzaklığı) değişiyorsa etki iki katından farklı olur. Kütle dağılımı değişmiyorsa eylemsizlik momentinin iki katına çıkması yerindedir.
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.