Çözümü göster
Toplam momentumun değişimini net dış kuvvet belirler; bu kuvvet her an sıfırsa toplam momentum sabit kalır.
Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.
Bilardo toplarının çarpışması, bir havai fişeğin patlaması ve bir roketin fırlatılması farklı görünür ama hepsinde aynı ilke geçerlidir: dış kuvvet yoksa sistemin toplam momentumu değişmez.
Bir sisteme dış kuvvetlerin bileşkesi sıfırsa (ya da dış kuvvetlerin etkisi çok kısa bir çarpışma süresinde ihmal edilebilecek kadar küçükse) sistemin toplam momentumu çarpışmadan önce ve sonra aynıdır:
$$m_1 v_1 + m_2 v_2 = m_1 v_1' + m_2 v_2'$$
Momentum vektörel olduğundan tek boyutta bir yön pozitif seçilip işaretli hesap yapılır; iki boyutta her doğrultu (örneğin $x$ ve $y$) için ayrı ayrı korunum yazılır.
• Esnek çarpışmada momentum ve toplam kinetik enerji korunur. Aynı kütleli iki cisim tek doğrultuda esnek çarpışırsa (biri durgunken) hızlarını değiştirir.
• Esnek olmayan çarpışmada momentum korunur, kinetik enerjinin bir kısmı ısıya, sese ve şekil değişimine dönüşür. Cisimler çarpışmadan sonra birlikte hareket ediyorsa çarpışma tam esnek olmayan çarpışmadır; ortak hız $v' = \dfrac{m_1 v_1 + m_2 v_2}{m_1 + m_2}$ ile bulunur.
Her iki çarpışma türünde de momentum korunur; kinetik enerjinin korunup korunmadığı çarpışmanın türünü belirler.
Durgun bir cisim iç kuvvetlerle parçalanırsa başlangıç momentumu sıfır olduğundan parçaların momentumlarının vektörel toplamı da sıfırdır. İki parçalı durumda parçaların momentumları büyüklükçe eşit, yönce zıttır: $m_1 v_1 = m_2 v_2$. Hafif parça hızlı, ağır parça yavaş gider. Bir kayıktan öne atlayan kişi kayığı geriye iter ve top atan kızak geriye doğru kayar.
İki boyutlu çarpışma ve patlamalarda $x$ ve $y$ bileşenlerinin toplamı ayrı ayrı korunur. Örneğin üç parçalı patlamada ilk iki parçanın momentumlarının bileşkesi, üçüncü parçanın momentumuna büyüklükçe eşit ve zıt yönlüdür. Roket hareketinde yakıt gazları geriye doğru atılırken roket ileri gider: gazların kazandığı momentum kadar roket ters yönde momentum kazanır. Bu nedenle roket, hava veya zemin gibi bir destek olmadan uzay boşluğunda da hızlanabilir.
Örnek 1. Kütlesi 2 kg olan bir cisim 6 m/s hızla gidip durgun 4 kg kütleli bir cisme çarpıp yapışıyor. Ortak hızı ve kaybolan kinetik enerjiyi bulunuz.
$2 \cdot 6 = (2 + 4) \cdot v'$ olduğundan $v' = 2$ m/s dir. İlk kinetik enerji $\dfrac{1}{2} \cdot 2 \cdot 36 = 36$ J, son kinetik enerji $\dfrac{1}{2} \cdot 6 \cdot 4 = 12$ J dir. Kaybolan enerji $36 - 12 = 24$ J dir.
Örnek 2. 3 kg kütleli bir cisim 4 m/s hızla, durgun 3 kg kütleli bir cisme esnek olarak çarpıyor. Çarpışmadan sonra hızlar ne olur?
Kütleler eşit ve çarpışma esnek olduğundan hızlar yer değiştirir: birinci cisim durur, ikinci cisim 4 m/s hızla gider.
Örnek 3. Durgun 5 kg kütleli bir cisim patlayarak 2 kg ve 3 kg kütleli iki parçaya ayrılıyor. 2 kg lık parça 6 m/s hızla sağa gittiğine göre 3 kg lık parçanın hızı kaçtır?
Toplam momentum sıfırdır: $2 \cdot 6 + 3 \cdot v = 0$ olur ve $v = -4$ m/s bulunur. Parça 4 m/s hızla sola gider.
Örnek 4. Durgun bir cisim üç parçaya ayrılıyor. Kütlesi 1 kg olan parça doğuya 6 m/s, kütlesi 2 kg olan parça kuzeye 4 m/s hızla gidiyor. Kütlesi 2 kg olan üçüncü parçanın hızının büyüklüğü kaçtır?
İlk iki parçanın momentumları $6$ kg·m/s (doğu) ve $8$ kg·m/s (kuzey) olup bileşkeleri $\sqrt{6^2 + 8^2} = 10$ kg·m/s dir. Üçüncü parçanın momentumu bu bileşkeye büyüklükçe eşit ve zıt yönlüdür: $2 \cdot v = 10$ ve $v = 5$ m/s dir.
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.