MegaSoru

İtme (İmpuls) ve Momentum 50 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

İtme (İmpuls) ve Momentum Konu Anlatımı

Aynı hızla gelen bir tenis topu ile bir kamyon çarpmanın etkisi bakımından çok farklıdır. Çarpışmanın etkisini cismin kütlesi ve hızı birlikte belirler; bu iki niceliğin çarpımı momentum, kuvvetin zamanla birlikte etkisi ise itmedir.

Momentum

Bir cismin kütlesi ile hızının çarpımına momentum denir:
$$p = m \cdot v$$
Momentum vektörel bir niceliktir; yönü hızın yönüyle aynıdır. Birimi kg·m/s dir. Aynı hızla giden iki cisimden kütlesi büyük olanın, aynı kütleli iki cisimden hızı büyük olanın momentumu büyüktür.

İtme (impuls) ve momentum değişimi

Newton'ın ikinci yasası, bileşke kuvvetin momentum değişim hızına eşit olduğunu söyler: $F = \dfrac{\Delta p}{\Delta t}$. Bu bağıntı düzenlendiğinde
$$I = F \cdot \Delta t = \Delta p$$
elde edilir. $F \cdot \Delta t$ çarpımına itme (impuls) denir; birimi N·s dir (1 N·s = 1 kg·m/s). Bir cismin momentum değişimi, ona etki eden bileşke kuvvetin itmesine eşittir. İtmenin yönü kuvvetin yönündedir.

Kuvvet–zaman grafiği

Kuvvet zamanla değişiyorsa itme, kuvvet–zaman grafiği ile zaman ekseni arasında kalan alandır. Kuvvet sabitse alan bir dikdörtgendir ($F \cdot \Delta t$); kuvvet düzgün artıyorsa alan üçgen ya da yamuktur. Grafiğin altındaki alandan bulunan itme, momentum değişimine eşittir. Aynı momentum değişimi için süre uzarsa ortalama kuvvet azalır.

Günlük hayatta itme ve momentum

Hava yastığı, kask, eldiven, bükülen tampon gibi önlemler çarpışma süresini uzatır. Momentum değişimi aynı olduğundan ortalama kuvvet küçülür ve zarar azalır. Yön değiştiren hareketlerde (duvara çarpıp geri dönen top) momentum değişimi hesaplanırken yön işaretiyle çalışılır: bir yön pozitif seçilirse geri dönen top için son hız negatif alınır.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. Kütlesi 2 kg olan bir cisim 5 m/s hızla gidiyor. Momentumu kaçtır?

$p = m \cdot v = 2 \cdot 5 = 10$ kg·m/s dir.

Örnek 2. Durgun hâldeki 2 kg kütleli bir cisme 0,2 s boyunca sabit 50 N kuvvet uygulanıyor. İtmeyi ve cismin son hızını bulunuz.

$I = F \cdot \Delta t = 50 \cdot 0{,}2 = 10$ N·s dir. $I = \Delta p = m \cdot v$ olduğundan $v = \dfrac{10}{2} = 5$ m/s dir.

Örnek 3. Durgun 3 kg kütleli bir cisme etki eden kuvvet, ilk 2 s boyunca 0 dan 10 N a düzgün artıyor, sonraki 2 s boyunca 10 N da sabit kalıyor. Cismin 4 s sonundaki hızı kaçtır?

İlk 2 s için alan üçgendir: $\dfrac{1}{2} \cdot 2 \cdot 10 = 10$ N·s. Sonraki 2 s için dikdörtgendir: $2 \cdot 10 = 20$ N·s. Toplam itme 30 N·s dir. $v = \dfrac{30}{3} = 10$ m/s bulunur.

Örnek 4. 0,5 kg kütleli bir top duvara 6 m/s hızla çarpıp 4 m/s hızla geri dönüyor. Çarpışma 0,05 s sürdüğüne göre topa etki eden ortalama kuvvetin büyüklüğü kaçtır?

Duvara doğru yönü pozitif alalım: $\Delta p = 0{,}5 \cdot (-4) - 0{,}5 \cdot 6 = -5$ kg·m/s dir. Ortalama kuvvet $F = \dfrac{|\Delta p|}{\Delta t} = \dfrac{5}{0{,}05} = 100$ N dir.

Özetle

  • Momentum $p = m \cdot v$ dir; vektörel bir niceliktir ve hızla aynı yöndedir.
  • İtme $I = F \cdot \Delta t$ dir ve momentum değişimine eşittir: $I = \Delta p$.
  • Kuvvet–zaman grafiğinin altındaki alan itmeyi verir.
  • Aynı momentum değişiminde çarpışma süresi uzarsa ortalama kuvvet azalır.
  • Yön değiştiren harekette momentum değişimi işaretli hesaplanır.

İtme (İmpuls) ve Momentum — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
3 kg kütleli bir cisim sağa doğru 4 m/s hızla hareket ediyor. Cismin momentumunun büyüklüğü kaçtır?
A0,75 kg·m/s
B7 kg·m/s
C12 kg·m/s
D16 kg·m/s
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Momentum büyüklüğü kütle ile süratin çarpımıdır: 3 × 4 = 12 kg·m/s.
2Kolay
Bir top sola doğru hareket ediyor. Topun momentumunun yönü için hangisi doğrudur?
AKütle bilinmeden yön belirlenemez.
BSağa doğrudur.
CHer zaman aşağı doğrudur.
DSola doğrudur.
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Pozitif kütleyle çarpılan hızın yönü değişmez; momentum sola yönelir.
3Orta
250 g kütleli bir oyuncak sağa doğru 8 m/s hızla ilerliyor. Momentumunun büyüklüğü kaçtır?
A0,25 kg·m/s
B2 kg·m/s
C8 kg·m/s
D2000 kg·m/s
Çözümü göster
Doğru cevap: B
250 g = 0,25 kg. Momentum 0,25 × 8 = 2 kg·m/s olur.
4Orta
K cismi 2 kg kütleyle sağa 6 m/s, L cismi 3 kg kütleyle sağa 4 m/s hızla hareket ediyor. Hangi yargı doğrudur?
AFarklı kütlelerin momentumları karşılaştırılamaz.
BMomentumları eşittir.
CK cisminin momentumu daha büyüktür.
DL cisminin momentumu daha büyüktür.
Çözümü göster
Doğru cevap: B
İki cismin kütle-hız çarpımı da 12 kg·m/s olur; yönleri de aynıdır.
5Zor
K cismi 1 kg kütleyle sağa 6 m/s, L cismi 4 kg kütleyle sağa 3 m/s hızla hareket ediyor. Bir öğrenci "Kinetik enerjileri eşitse momentumları da eşittir." diyor. Bu iki cisim için doğru değerlendirme hangisidir?
AL cisminin enerjisi daha fazla, momentumları eşittir.
BKinetik enerjileri eşit, L cisminin momentum büyüklüğü daha fazladır.
CK cisminin hem enerjisi hem momentumu daha fazladır.
DHem kinetik enerjileri hem momentumları eşittir.
Çözümü göster
Doğru cevap: B
Kinetik enerjiler 0,5 × 1 × 36 = 18 J ve 0,5 × 4 × 9 = 18 J olur. Momentumlar 6 ve 12 kg·m/s olduğundan eşit değildir.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular