Çözümü göster
Momentum büyüklüğü kütle ile süratin çarpımıdır: 3 × 4 = 12 kg·m/s.
Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.
Aynı hızla gelen bir tenis topu ile bir kamyon çarpmanın etkisi bakımından çok farklıdır. Çarpışmanın etkisini cismin kütlesi ve hızı birlikte belirler; bu iki niceliğin çarpımı momentum, kuvvetin zamanla birlikte etkisi ise itmedir.
Bir cismin kütlesi ile hızının çarpımına momentum denir:
$$p = m \cdot v$$
Momentum vektörel bir niceliktir; yönü hızın yönüyle aynıdır. Birimi kg·m/s dir. Aynı hızla giden iki cisimden kütlesi büyük olanın, aynı kütleli iki cisimden hızı büyük olanın momentumu büyüktür.
Newton'ın ikinci yasası, bileşke kuvvetin momentum değişim hızına eşit olduğunu söyler: $F = \dfrac{\Delta p}{\Delta t}$. Bu bağıntı düzenlendiğinde
$$I = F \cdot \Delta t = \Delta p$$
elde edilir. $F \cdot \Delta t$ çarpımına itme (impuls) denir; birimi N·s dir (1 N·s = 1 kg·m/s). Bir cismin momentum değişimi, ona etki eden bileşke kuvvetin itmesine eşittir. İtmenin yönü kuvvetin yönündedir.
Kuvvet zamanla değişiyorsa itme, kuvvet–zaman grafiği ile zaman ekseni arasında kalan alandır. Kuvvet sabitse alan bir dikdörtgendir ($F \cdot \Delta t$); kuvvet düzgün artıyorsa alan üçgen ya da yamuktur. Grafiğin altındaki alandan bulunan itme, momentum değişimine eşittir. Aynı momentum değişimi için süre uzarsa ortalama kuvvet azalır.
Hava yastığı, kask, eldiven, bükülen tampon gibi önlemler çarpışma süresini uzatır. Momentum değişimi aynı olduğundan ortalama kuvvet küçülür ve zarar azalır. Yön değiştiren hareketlerde (duvara çarpıp geri dönen top) momentum değişimi hesaplanırken yön işaretiyle çalışılır: bir yön pozitif seçilirse geri dönen top için son hız negatif alınır.
Örnek 1. Kütlesi 2 kg olan bir cisim 5 m/s hızla gidiyor. Momentumu kaçtır?
$p = m \cdot v = 2 \cdot 5 = 10$ kg·m/s dir.
Örnek 2. Durgun hâldeki 2 kg kütleli bir cisme 0,2 s boyunca sabit 50 N kuvvet uygulanıyor. İtmeyi ve cismin son hızını bulunuz.
$I = F \cdot \Delta t = 50 \cdot 0{,}2 = 10$ N·s dir. $I = \Delta p = m \cdot v$ olduğundan $v = \dfrac{10}{2} = 5$ m/s dir.
Örnek 3. Durgun 3 kg kütleli bir cisme etki eden kuvvet, ilk 2 s boyunca 0 dan 10 N a düzgün artıyor, sonraki 2 s boyunca 10 N da sabit kalıyor. Cismin 4 s sonundaki hızı kaçtır?
İlk 2 s için alan üçgendir: $\dfrac{1}{2} \cdot 2 \cdot 10 = 10$ N·s. Sonraki 2 s için dikdörtgendir: $2 \cdot 10 = 20$ N·s. Toplam itme 30 N·s dir. $v = \dfrac{30}{3} = 10$ m/s bulunur.
Örnek 4. 0,5 kg kütleli bir top duvara 6 m/s hızla çarpıp 4 m/s hızla geri dönüyor. Çarpışma 0,05 s sürdüğüne göre topa etki eden ortalama kuvvetin büyüklüğü kaçtır?
Duvara doğru yönü pozitif alalım: $\Delta p = 0{,}5 \cdot (-4) - 0{,}5 \cdot 6 = -5$ kg·m/s dir. Ortalama kuvvet $F = \dfrac{|\Delta p|}{\Delta t} = \dfrac{5}{0{,}05} = 100$ N dir.
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.