Öz Isı, Isı Sığası ve Sıcaklık Değişimi Konu Anlatımı
Aynı ocakta ısıtılan eşit kütleli su ile zeytinyağından zeytinyağı daha çabuk ısınır. Bu konuda bir maddenin sıcaklığını değiştirmek için gereken ısının kütleye, maddenin cinsine ve sıcaklık değişimine nasıl bağlı olduğunu öğreniyoruz.
Öz ısı
Bir maddenin 1 gramının sıcaklığını 1 °C artırmak için gereken ısıya o maddenin öz ısısı denir ve c ile gösterilir. Öz ısı maddenin ayırt edici bir özelliğidir; her maddenin öz ısısı farklıdır. Suyun öz ısısı yaklaşık 1 cal/(g·°C) ya da 4,18 J/(g·°C)'dir ve diğer pek çok maddeninkinden büyüktür.
Öz ısısı büyük olan madde, aynı ısı verildiğinde sıcaklığı daha az değişen maddedir. Bu yüzden eşit kütleli su ile zeytinyağına aynı ısı verilince zeytinyağının sıcaklığı daha çok artar. Suyun öz ısısının büyük olması deniz kenarındaki yerlerin daha ılıman olmasında da etkilidir.
Isı miktarının matematiksel modeli
Hâl değişimi olmadan bir maddenin sıcaklığını değiştirmek için gereken ısı:
$Q = m \cdot c \cdot \Delta T$
Burada Q aktarılan ısı, m kütle, c öz ısı, ΔT sıcaklık değişimidir (son sıcaklık − ilk sıcaklık).
Isı kütleyle, öz ısıyla ve sıcaklık değişimiyle doğru orantılıdır. Kütle iki katına çıkarsa aynı sıcaklık değişimi için iki kat ısı gerekir. Aynı ısı iki kat kütleye verilirse sıcaklık değişimi yarıya iner.
Isı sığası
Bir cismin sıcaklığını 1 °C artırmak için gereken ısıya o cismin ısı sığası denir ve C ile gösterilir:
$C = m \cdot c$
Isı sığası cismin hem kütlesine hem de cinsine bağlıdır; öz ısı ise yalnız maddenin cinsine bağlıdır. Aynı maddeden yapılmış büyük ve küçük iki cismin öz ısıları aynı, ısı sığaları farklıdır.
Isı sığası kullanıldığında ısı miktarı $Q = C \cdot \Delta T$ biçiminde yazılır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Öz ısısı 1 cal/(g·°C) olan 200 g suyun sıcaklığını 20 °C'den 50 °C'ye çıkarmak için kaç kalori ısı gerekir?
Sıcaklık değişimi 50 − 20 = 30 °C'dir. $Q = m c \Delta T = 200 \cdot 1 \cdot 30 = 6000$ cal olur.
Örnek 2. Öz ısısı 0,5 cal/(g·°C) olan bir maddenin 400 g'lık bir parçasının ısı sığası nedir?
$C = m \cdot c = 400 \cdot 0{,}5 = 200$ cal/°C olur. Bu, cismin sıcaklığını 1 °C artırmak için 200 cal gerektiği anlamına gelir.
Örnek 3. Eşit kütleli iki maddeye aynı ısı veriliyor. Birinci maddenin sıcaklığı 10 °C, ikincininki 20 °C artıyor. Öz ısıları nasıl karşılaştırılır?
Kütle ve ısı aynı olduğunda sıcaklık değişimi öz ısıyla ters orantılıdır. Sıcaklığı daha az artan birinci maddenin öz ısısı, ikincininkinin iki katıdır.
Özetle
- Öz ısı, maddenin 1 gramının sıcaklığını 1 °C artırmak için gereken ısıdır; ayırt edici bir özelliktir.
- Hâl değişimi yoksa ısı miktarı $Q = m c \Delta T$ ile hesaplanır.
- Isı sığası cismin sıcaklığını 1 °C artırmak için gereken ısıdır: $C = m c$.
- Öz ısı yalnız maddenin cinsine, ısı sığası hem kütleye hem cinse bağlıdır.
- Aynı ısı verildiğinde öz ısısı büyük olan maddenin sıcaklığı daha az değişir.