Anlatıcı ve Bakış Açısı Konu Anlatımı
Bir hikâyeyi okura anlatan sese anlatıcı, olaylara bakılan yere de bakış açısı denir. Aynı olay farklı bir anlatıcı ve bakış açısıyla anlatıldığında okurun gördüğü, bildiği ve hissettiği değişir. Bu konuda anlatıcı türleri, bakış açıları ve bunların metne etkisi ele alınır.
Anlatıcı ve yazar
Anlatıcı, yazarın metin içinde konuşturduğu sestir; yazarın kendisi değildir. Bir yazar yaşlı bir kadının, bir çocuğun ya da bir hayvanın ağzından anlatabilir.
Anlatıcı olayların içinde yer alan bir kişiyse "ben" diye konuşur (birinci kişili anlatım). Olayların dışında kalıyorsa kişilerden "o" diye söz eder (üçüncü kişili anlatım).
Bakış açısı türleri
• Hâkim (ilahi) bakış açısı: Anlatıcı her şeyi bilir. Kişilerin duygularını, düşüncelerini, geçmişini ve geleceğini aktarabilir; aynı anda farklı yerlerde olup bitenleri anlatabilir. Örnek: "Selim gülümsüyordu ama içinden, bu evden bir an önce kurtulmayı geçiriyordu."
• Kahraman anlatıcının bakış açısı: Anlatıcı olayların içindeki bir kişidir; yalnızca kendi gördüğünü, duyduğunu ve hissettiğini anlatır. Başkalarının içinden geçenleri bilemez, ancak tahmin eder. Örnek: "Kardeşim kapıyı çarpıp çıktı; neden kızdığını hâlâ bilmiyorum."
• Gözlemci (müşahit) bakış açısı: Anlatıcı olayların dışındadır ve yalnızca dışarıdan görülebilenleri, bir kamera gibi aktarır; kişilerin iç dünyasını yorumlamaz. Örnek: "Adam bankta oturdu, cebinden bir mektup çıkardı, okumadan geri koydu."
Bakış açısının metne etkisi
Bakış açısı, okurun bilgisini ve duygusal yakınlığını belirler.
• Kahraman anlatıcı okuru kişinin iç dünyasına yaklaştırır; okur olayları onun duygularıyla yaşar, ama yalnızca onun bildiğini bilir. Bu sınırlılık merak ve gerilim yaratabilir.
• Gözlemci anlatıcı okura yorum bırakır; kişinin ne hissettiğini davranışlardan okur kendisi çıkarır.
• Hâkim anlatıcı olaylara geniş bir çerçeveden bakar; okur, kişilerin bilmediği şeyleri de bilebilir.
Bakış açısını belirlerken anlatıcının neleri bildiğine bakılır: Kişilerin içinden geçenleri aktarıyor mu? Yalnızca kendi duygularını mı biliyor? Yoksa yalnızca görüneni mi anlatıyor?
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “Kadın pencerenin önünde durdu. Elindeki fincanı masaya bıraktı, perdeyi araladı, sokağa uzun uzun baktı. Sonra perdeyi kapatıp mutfağa geçti.” Parçada hangi bakış açısı kullanılmıştır?
Anlatıcı yalnızca kadının görünen davranışlarını sıralıyor; ne düşündüğünü ya da neden sokağa baktığını söylemiyor. Bu, gözlemci bakış açısıdır. Kadının ruh hâlini okur davranışlardan kendisi çıkarmak zorundadır.
Örnek 2. Aynı sahne şöyle anlatılsaydı: “Kadın sokağa baktı; oğlunun bu akşam da gelmeyeceğini biliyor, yine de umudunu kesemiyordu.” Bakış açısı ve metne etkisi nasıl değişir?
Anlatıcı artık kadının bildiğini ve hissettiğini aktarıyor; bu, hâkim bakış açısıdır. Okur kadının bekleyişinin nedenini ve iç çatışmasını doğrudan öğrenir; gözlemci anlatımdaki belirsizlik ortadan kalkar.
Örnek 3. Bir hikâye “Ben” diye başlayan bir çocuğun ağzından anlatılıyor ve çocuk, büyüklerin neden üzgün olduğunu anlamıyor. Bu tercihin hikâyeye katkısı nedir?
Kahraman anlatıcının sınırlı bilgisi okurun da olayı eksik görmesine yol açar; okur, çocuğun anlamadığı ayrıntılardan gerçeği sezer. Bu durum hem merak uyandırır hem de çocuğun saflığını öne çıkarır.
Özetle
- Anlatıcı, yazarın metinde konuşturduğu sestir; yazarın kendisi değildir.
- Hâkim anlatıcı her şeyi bilir; kişilerin iç dünyasını da aktarır.
- Kahraman anlatıcı olayların içindedir ve yalnızca kendi bildiğini anlatır.
- Gözlemci anlatıcı yalnızca dışarıdan görüleni aktarır, iç dünyayı yorumlamaz.
- Bakış açısı, okurun neyi bildiğini ve olaylara ne kadar yakın durduğunu belirler.