II. "Taş köprüler, yükü kemer boyunca yan ayaklara aktaracak biçimde inşa edilir."
Bu metinlerin temel amaçları nasıl farklılaşır?
Çözümü göster
I kişileştirmeyle duygu ve hayal gücüne, II açıklamayla bilgiye seslenir.
Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.
Her metin bir amaçla yazılır ve bu amaç metnin yapısını belirler. Bir şiir ile bir haber, bir hikâye ile bir belgesel aynı konuyu işlese bile farklı biçimde kurulur. Bu konuda edebî ve öğretici metinler, çok modlu metinler ve metinlerin yapısal olarak karşılaştırılması ele alınır.
Edebî metinler estetik bir etki yaratmayı, okurda duygu ve düşünce uyandırmayı amaçlar. Dil çok anlamlıdır; mecaz, imge ve sembol sık kullanılır. Şiir, hikâye, roman ve tiyatro edebî metinlerdir; çoğunda kurmaca bir dünya vardır.
Öğretici (bilgilendirici) metinler ise bilgi vermeyi, bir düşünceyi açıklamayı ya da tartışmayı amaçlar. Dil açık ve anlaşılırdır; sözcükler çoğunlukla gerçek anlamlarıyla kullanılır. Makale, haber, deneme, anı, gezi yazısı, biyografi, mülakat ve röportaj öğretici metinlerdendir.
Öğretici metinler de kişisel ve özenli bir dil kullanabilir; deneme ve anıda bu sık görülür. Belirleyici olan metnin temel amacıdır.
Çok modlu metin, anlamın birden fazla anlatım aracıyla kurulduğu metindir: söz, yazı, görüntü, ses, müzik, renk ve hareket bir arada kullanılır. Belgesel, reklam filmi, afiş, bilgi görseli ve haber bülteni çok modlu metinlere örnektir.
Belgesel, gerçek olayları, kişileri ya da doğayı görüntü, anlatıcı sesi, röportaj ve müzikle aktaran öğretici bir metindir. Belgeselde görüntü bilgiyi gösterir, anlatıcının sesi açıklar, müzik ise duyguyu yönlendirir. Çok modlu bir metni yorumlarken bu araçların birbirini nasıl desteklediğine bakılır: hüzünlü bir müzik, görüntülerdeki bilgiye duygusal bir değer katabilir.
Metinler yapısal olarak şu ölçütlerle karşılaştırılır:
• Amaç: Estetik etki mi, bilgi verme mi, ikna etme mi?
• Kurgu: Olaylar kurmaca mı, gerçek mi?
• Düzenleme: Dize ve bentler mi, paragraflar mı, sahneler mi, görüntü ve ses bölümleri mi?
• Dil: Çok anlamlı ve mecazlı mı, açık ve tek anlamlı mı?
• Anlatım araçları: Yalnız yazı mı, yoksa görüntü ve ses de var mı?
Aynı konu farklı türlerde farklı yapılar kazanır. Bir göç hikâyesi bir romanda kişilerin iç dünyasıyla, bir belgeselde tanıklıklar ve görüntülerle, bir haberde ise sayısal bilgiler ve kısa açıklamalarla anlatılır.
Örnek 1. Kuraklık konusu üç metinde işleniyor: bir şiir, bir gazete haberi ve bir belgesel. Bu metinlerin yapısal farklarını açıklayınız.
Şiir kuraklığı imgeler ve mecazlarla, okurda duygu uyandıracak biçimde dizelerle anlatır. Haber, kuraklığın nerede ve ne ölçüde yaşandığını açık ve nesnel bir dille, paragraflarla aktarır. Belgesel ise kurumuş toprakların görüntülerini, uzmanlarla yapılan konuşmaları, anlatıcı sesini ve müziği bir arada kullanan çok modlu bir metindir.
Örnek 2. Bir belgeselde kurumuş bir göl yatağı gösterilirken arka planda ağır ve hüzünlü bir müzik çalıyor, anlatıcı gölün son yirmi yıldaki durumunu açıklıyor. Müziğin işlevi nedir?
Görüntü ve anlatıcı sesi bilgi verirken müzik izleyicide hüzün ve kaygı uyandırır. Çok modlu metinlerde her anlatım aracı farklı bir işlev üstlenir; müzik burada bilgiye duygusal bir anlam katar.
Örnek 3. Bir öğrenci "Deneme kişisel duygular içerdiği için edebî metindir." diyor. Bu yargıyı değerlendiriniz.
Yargı yanlıştır. Deneme kişisel ve samimi bir dille yazılsa da temel amacı bir düşünceyi paylaşmak ve tartışmaktır; kurmaca bir dünya kurmaz. Bu nedenle öğretici metinler arasında yer alır.
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.