MegaSoru

Şiirde Ahenk Unsurları 56 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

Şiirde Ahenk Unsurları Konu Anlatımı

Şiirde ahenk, dizelerin kulağa hoş gelen ses düzenidir. Ahengi ölçü, uyak (kafiye), redif, durak ve ses tekrarları oluşturur. Bu konuda hece ölçüsü, uyak ve redif, uyak türleri, uyak düzeni ve bir Yunus Emre şiiri üzerinden ahenk unsurlarının incelenmesi ele alınır.

Hece ölçüsü ve durak

Hece ölçüsü, dizelerdeki hece sayısının eşit olmasına dayanan ölçüdür. Halk şiirinde ve Türk şiirinde yaygın olarak 7'li, 8'li ve 11'li hece ölçüsü kullanılır. Heceler sayılırken her ünlü bir hece kabul edilir.
Durak, uzun dizelerin okunurken verilen kısa soluklara göre eşit parçalara bölünmesidir. Durak sözcüğün ortasına gelmez. 11'li hece ölçüsünde yaygın duraklar 6+5 ve 4+4+3 biçimindedir; 8'li ölçüde 4+4 sık görülür.
Örnek: "Bu sabah erkenden | yola koyuldum" dizesi Bu-sa-bah-er-ken-den (6) + yo-la-ko-yul-dum (5) = 11 hecedir; 11'li hece ölçüsüyle ve 6+5 duraklı yazılmıştır.

Uyak ve redif

Redif, dize sonlarında yazılışı, okunuşu ve görevi aynı olan ek ya da sözcüklerin tekrarıdır. Uyak (kafiye) ise rediften önce gelen ses benzerliğidir.
Bir dizenin sonunu çözümlerken önce redif ayrılır (sondan başlanarak aynı görevli ekler ve sözcükler), ardından kalan kökteki ortak sesler uyak olarak belirlenir. Örnek: "Akşam oldu, köyde ışıklar yandı / Çocuklar sokaktan eve dolandı" dizelerinde "-dı" eki rediftir; yan- ve dolan- köklerindeki ortak "an" sesleri uyaktır.
Uyak türleri ortak ses sayısına göre adlandırılır:
• Yarım uyak: Tek ses benzerliği.
• Tam uyak: İki ses benzerliği.
• Zengin uyak: Üç ya da daha fazla ses benzerliği.
• Tunç uyak: Tek heceli bir sözcüğün başka bir sözcüğün içinde aynen yer alması (nar / anar).

Uyak düzeni ve Yunus Emre şiirinde ahenk

Uyak düzeni, dörtlüklerde uyakların dizelere dağılımıdır. Yaygın düzenler: çapraz uyak (abab), sarma uyak (abba), düz uyak (aaab, cccb) ve mani tipi uyak (aaxa).
Yunus Emre'nin Eski Anadolu Türkçesiyle yazdığı şu dizeler ahengi incelemek için iyi bir örnektir:
"Gelin tanış olalım / İşi kolay kılalım / Sevelim sevilelim / Dünya kimseye kalmaz"
Her dize 7 hecedir: Ge-lin-ta-nış-o-la-lım. "olalım", "kılalım" ve "sevilelim" sözcüklerindeki "-alım / -elim" eki aynı görevli olduğu için rediftir; ol-, kıl-, sevil- köklerindeki ortak "l" sesi yarım uyaktır. Sade dil, kısa dizeler ve tekrar eden ek, şiire akıcılık ve ezgi duygusu kazandırır; "Dünya kimseye kalmaz" dizesi ise ahengin içinde şiirin ana düşüncesini vurgular.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. “Bahar gelir dallar çiçek açar / Kuşlar her sabah göklerden geçer” dizelerinde redif ve uyağı belirleyiniz.

"açar" ve "geçer" sözcüklerinde "-ar / -er" geniş zaman eki aynı görevlidir; rediftir. Kökler "aç-" ve "geç-" olup ortak ses "ç"dir; bu yarım uyaktır.

Örnek 2. “Gönlümde kalan bakışın / Su gibi durgun akışın” dizelerinde uyak türü nedir?

İki dizede "-ın" eki rediftir. Kalan "bakış" ve "akış" bölümlerinde ortak sesler "akış"tır (a, k, ı, ş); dört ses benzerliği olduğu için zengin uyaktır.

Örnek 3. Bir dörtlükte birinci ve üçüncü dizeler, ikinci ve dördüncü dizeler kendi aralarında uyaklıdır. Uyak düzeni nedir?

Uyaklar abab biçiminde sıralanır; bu çapraz uyaktır.

Özetle

  • Hece ölçüsü dizelerdeki hece sayısının eşitliğine dayanır; 7'li, 8'li ve 11'li ölçü yaygındır.
  • Durak, dizenin okunuşta eşit parçalara bölünmesidir ve sözcüğün ortasına gelmez.
  • Redif dize sonlarındaki aynı görevli ek ya da sözcüktür; uyak rediften önceki ses benzerliğidir.
  • Uyak türleri ortak ses sayısına göre yarım, tam ve zengin; tek heceli sözcük içinde tekrar ediyorsa tunç uyaktır.
  • Uyak düzenleri çapraz (abab), sarma (abba), düz (aaab) ve mani tipi (aaxa) olarak adlandırılır.

Şiirde Ahenk Unsurları — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
"Güneş doğar dağların ardında" dizesi kaç heceden oluşmaktadır?
A10 hece
B9 hece
C11 hece
D12 hece
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Kelimeler Gü-neş(2) do-ğar(2) dağ-la-rın(3) ar-dın-da(3) biçiminde hecelenir; toplam 10 hecedir.
2Kolay
"Bir kuş öter bahçemizde" dizesi kaç heceden oluşmaktadır?
A7 hece
B9 hece
C10 hece
D8 hece
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Kelimeler Bir(1) kuş(1) ö-ter(2) bah-çe-miz-de(4) biçiminde hecelenir; toplam 8 hecedir.
3Orta
İki dizenin son sözcükleri "taş" ve "yaş"dir. Sözcüklerin ortak son seslerine göre hangi uyak türü vardır?
Atam uyak
Byarım uyak
Czengin uyak
Dtunç uyak
Çözümü göster
Doğru cevap: A
"taş" ve "yaş" sözcüklerinde "aş" iki ses ortak; bu nedenle tam uyak vardır.
4Orta
İki dizenin son sözcükleri "yol" ve "kol"dir. Sözcüklerin ortak son seslerine göre hangi uyak türü vardır?
Ayarım uyak
Bzengin uyak
Ctunç uyak
Dtam uyak
Çözümü göster
Doğru cevap: D
"yol" ve "kol" sözcüklerinde "ol" iki ses ortak; bu nedenle tam uyak vardır.
5Zor
Aşağıdaki dizelerin sonundaki ses benzerliğini inceleyiniz:

Gönlümde açıldı bir gül
Düşümde canlandı bir bülbül

Bu dizelerle ilgili hangi belirleme doğrudur?
AUyak: "ül" ses benzerliği; redif: Yoktur
BUyak yoktur; redif: Yoktur
CYalnızca sözcüklerin tümü rediftir.
DUyak: "ül" ses benzerliği; bütün dizeler serbest ölçülüdür.
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Gül ve bülbül sözcüklerinin sonundaki "ül" sesleri uyaktır; ortak bir görevde ek veya yinelenen aynı sözcük bulunmaz.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular