Bu ayrıntıların gezi yazısındaki temel işlevi nedir?
Çözümü göster
Görme ve işitme ayrıntıları okurun mekânı zihninde canlandırmasını sağlar.
Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.
Gezi yazısı, yazarın gezip gördüğü yerleri; oranın insanlarını, doğasını, yapılarını ve kültürünü kendi gözlemlerine dayanarak anlattığı yazı türüdür. Bu konuda gezi yazısının özellikleri, gözlem ve betimleme, kültürel ögeler ile gezi yazısındaki öznel ve nesnel anlatım ele alınır.
Gezi yazısında yazar gerçekten gördüğü yerleri anlatır; bu nedenle gezi yazısı kurmaca değil, öğretici ve kişisel bir türdür. Genellikle birinci kişi ağzından yazılır ve gezinin sırası izlenir: yola çıkış, varış, gezilen yerler, dönüş.
Türk edebiyatında bu türün bilinen en önemli eski örneklerinden biri, Evliya Çelebi'nin gezdiği yerleri anlattığı Seyahatname'dir. Gezi yazısının eski adı seyahatnamedir.
Gezi yazısının temeli gözlemdir. Yazar gördüğü yerleri okurun gözünde canlandırmak için betimleme yapar: renkleri, sesleri, kokuları, insanların davranışlarını ayrıntılarıyla anlatır.
"Çarşının dar sokaklarında bakırcıların çekiç sesleri birbirine karışıyor, havada taze simit ve tarçın kokusu dolaşıyordu." cümlesi işitme ve koku duyusuna seslenen bir betimlemedir.
Gezi yazısında yazar yalnızca mekânı değil, o mekânda yaşayan insanların gelenek ve göreneklerini, yemeklerini, el sanatlarını, konuşma biçimlerini de anlatır. Bu yönüyle gezi yazısı bir kültürü tanıtan bir belge niteliği taşır.
Gezi yazısında iki tür bilgi iç içedir:
• Nesnel bilgiler doğrulanabilir: "Köprü taştan yapılmıştır ve üzerinde beş kemer vardır."
• Öznel yorumlar yazarın duygu ve değerlendirmelerini yansıtır: "Bu köprü, gördüğüm en zarif yapıydı."
Okur bu ikisini ayırt etmelidir. Yazarın kişisel izlenimleri yazıya canlılık katar, ama genel bir yargı gibi kabul edilmemelidir. Kısa bir ziyaretten "Bu şehrin insanları hep aceleci." gibi bir genelleme yapmak, gezi yazısında dikkat edilmesi gereken bir aşırı genellemedir. Ayrıca iyi bir gezi yazarı farklı kültürleri küçümsemeden, saygılı bir dille anlatır.
Örnek 1. “Kasabanın meydanında, iki yüz yıllık olduğu söylenen bir çınar duruyordu. Gölgesinde oturan yaşlılar bize hemen çay ikram etti. Bu kadar sıcak bir karşılamayı hiçbir şehirde görmemiştim.” Parçadaki nesnel ve öznel ifadeleri ayırınız.
Meydanda bir çınar bulunması ve yaşlıların çay ikram etmesi gözlemlenebilen, nesnel bilgilerdir. Çınarın iki yüz yıllık olduğu ise yazarın duyduğu bir bilgidir ("olduğu söylenen"). "Bu kadar sıcak bir karşılamayı hiçbir şehirde görmemiştim." cümlesi yazarın kişisel değerlendirmesidir; özneldir.
Örnek 2. Bir gezi yazısında yazar “Pazar yerinde kadınlar el örgüsü çoraplar satıyor, yünün renkleri yöredeki bitkilerden elde ediliyordu.” diyor. Bu cümle gezi yazısının hangi işlevini yansıtır?
Cümle yalnızca bir mekânı değil, yöreye özgü bir el sanatını ve geleneksel bir üretim biçimini tanıtıyor. Bu, gezi yazısının kültürel ögeleri aktarma işlevidir.
Örnek 3. Bir yazar bir şehirde iki gün kalıp “Bu şehirde kimse kitap okumuyor.” diye yazıyor. Bu yargıyı değerlendiriniz.
İki günlük gözlem böyle genel bir yargı için yeterli değildir. Yazar kendi gördüğünü ("Gezdiğim kafelerde kitap okuyan birine rastlamadım.") anlatabilir; ama bütün şehir hakkında kesin bir genelleme yapması aşırı genellemedir.
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.