Tiyatro ve Eleştiri Türleri Konu Anlatımı
Tiyatro, olayların sahnede oyuncular aracılığıyla canlandırılması için yazılan edebî metindir. Eleştiri ise bir eseri belirli ölçütlere göre değerlendiren öğretici bir yazı türüdür. Bu konuda tiyatro metninin özellikleri, tiyatro ile romanın karşılaştırılması ve eleştiri türü ele alınır.
Tiyatro metninin özellikleri
Tiyatro metni sahnelenmek için yazılır; okurdan çok izleyiciye seslenir. Bu yüzden olaylar anlatıcı aracılığıyla değil, kişilerin konuşmaları ve hareketleriyle aktarılır.
• Metin perde ve sahnelere ayrılır.
• Kişilerin konuşmaları diyalog biçimindedir; kişinin kendi kendine konuşması monologdur.
• Sahne yönergeleri (genellikle parantez içinde) kişilerin hareketlerini, ses tonunu, dekoru ve ışığı belirtir: "(Pencereye yürür, perdeyi sert bir hareketle kapatır.)"
• Dramatik ironi: İzleyicinin, sahnedeki kişinin bilmediği bir şeyi bilmesidir; gerilim ve heyecan yaratır.
Tiyatro türleri arasında trajedi (acıklı olaylar, genellikle kötü sonla biten), komedi (gülmece öğesi ağır basan) ve dram (acıklı ile güldürücü olanın bir arada bulunduğu) yer alır. Geleneksel Türk tiyatrosunda Karagöz, ortaoyunu, meddah ve köy seyirlik oyunları önemli örneklerdir.
Tiyatro ile romanın karşılaştırılması
• Anlatıcı: Romanda olayları bir anlatıcı aktarır; tiyatroda anlatıcı yoktur, kişiler doğrudan konuşur.
• İç dünya: Romanda kişinin iç dünyası iç çözümleme ve iç konuşmayla ayrıntılı aktarılabilir; tiyatroda iç dünya monologla, davranışla ve sahne yönergeleriyle sezdirilir.
• Zaman ve mekân: Roman sınırsız mekân ve uzun zaman kullanabilir; tiyatro sahnenin imkânlarıyla sınırlıdır.
• Okur ve izleyici: Roman okunmak, tiyatro sahnede izlenmek için yazılır; tiyatroda oyuncunun yorumu, dekor ve ışık da anlamın parçasıdır.
Eleştiri
Eleştiri (tenkit), bir sanat eserini ya da düşünce ürününü olumlu ve olumsuz yönleriyle, belirli ölçütlere dayanarak değerlendiren yazıdır. Eleştirmen eseri tanıtır, yorumlar ve değerlendirir.
İyi bir eleştiri:
• Yargılarını gerekçelendirir ve metinden örneklerle destekler.
• Dengelidir; eserin hem güçlü hem zayıf yanlarını ele alır.
• Eseri değerlendirir, yazarın kişiliğini değil.
"Bu romanı beğenmedim." bir eleştiri değil, kişisel bir beğeni bildirimidir. "Romanın ikinci yarısında yan olaylar çoğaldığı için ana kişinin değişimi geri planda kalıyor." ise gerekçeli bir eleştiridir. Eleştiride yazarın ne amaçladığını kesin bilgi gibi ileri sürmek de bir yanılgıdır; değerlendirme yazarın niyetine değil, metindeki kanıtlara dayanmalıdır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “(Işıklar yavaşça kararır. Yaşlı adam masadaki fotoğrafı eline alır, uzun süre bakar.) YAŞLI ADAM: Kırk yıl… Sanki dündü.” Parçadaki tiyatro ögelerini belirleyiniz.
Parantez içindeki bölüm sahne yönergesidir; ışığı ve kişinin hareketini belirtir. Yaşlı adamın kimseye seslenmeden söylediği söz bir monologdur. Fotoğrafa uzun süre bakması, sözle birlikte geçmişe duyulan özlemi sahnede görünür kılar.
Örnek 2. Bir romanda “Ayşe, kardeşine kırgın olduğunu kimseye söylemiyor, bu kırgınlığı içinde büyütüyordu.” cümlesi var. Bu bilgi tiyatroya uyarlanırsa nasıl aktarılabilir?
Tiyatroda anlatıcı olmadığı için bu bilgi doğrudan söylenemez. Ayşe'nin bir monologla düşüncelerini dile getirmesi, kardeşine karşı soğuk davranışları ya da sahne yönergeleriyle belirtilen ses tonu ve hareketleri bu kırgınlığı sezdirebilir.
Örnek 3. Bir eleştiri yazısında "Yazar bu oyunu kesinlikle ailesine kızgın olduğu için yazmıştır." deniyor. Bu yargıyı değerlendiriniz.
Yargı, metindeki kanıtlara değil, yazarın niyetine ilişkin bir tahmine dayanıyor ve bunu kesin bilgi gibi sunuyor. Eleştiri eseri değerlendirmeli; yazarın kişisel duyguları hakkında kanıtsız kesin yargılar vermemelidir.
Özetle
- Tiyatro metni sahnelenmek için yazılır; olaylar kişilerin konuşma ve hareketleriyle aktarılır.
- Tiyatroda perde, sahne, diyalog, monolog ve sahne yönergeleri bulunur.
- Romanda anlatıcı vardır; tiyatroda iç dünya monolog, davranış ve sahne yönergeleriyle sezdirilir.
- Trajedi, komedi ve dram tiyatro türleridir; Karagöz, ortaoyunu ve meddah geleneksel Türk tiyatrosu örnekleridir.
- Eleştiri bir eseri ölçütlere dayanarak, gerekçeli ve dengeli biçimde değerlendirir; kişisel beğeni bildirimi eleştiri değildir.