Çözümü göster
Her sanatın ifade aracı farklıdır; ortak yön, bu araçlarla estetik bir yaşantı oluşturmasıdır.
Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.
Edebiyat, duygu, düşünce ve hayalleri dilin imkânlarıyla estetik biçimde anlatan bir sanattır. Resim renk ve çizgiyle, müzik sesle, heykel biçim ve hacimle anlatım kurarken edebiyatın malzemesi sözcüklerdir. Bu konuda edebiyatın güzel sanatlar içindeki yeri, diğer sanatlarla ve disiplinlerle ilişkisi, gerçeklik ile kurmaca arasındaki bağ ele alınır.
Güzel sanatlar, insanda estetik bir yaşantı uyandırmayı amaçlayan sanatlardır. Her sanat dalının kendine özgü bir malzemesi vardır: resimde renk ve çizgi, müzikte ses ve ezgi, heykelde biçim, mimaride yapı ve mekân, tiyatroda oyuncu, söz ve sahne. Edebiyat ise anlatımını sözcüklerle kurar; bu nedenle "söz sanatı" olarak da adlandırılır.
Sanat dallarını birbirinden ayıran şey konu değil, anlatım aracıdır. Bir ressam da bir şair de "bekleyiş" duygusunu işleyebilir; ressam bunu renk ve biçimle, şair sözcüklerin anlamı, sesi ve dizilişiyle anlatır. Bir eserin işitilerek ya da okunarak algılanması türünü tek başına belirlemez: sesli okunan bir şiir yine edebiyat ürünüdür.
Edebiyat diğer sanatlarla sürekli etkileşim içindedir. Bir şiir bestelendiğinde sözcükler değişmez ama ezgi, dinleyicinin algısına yeni bir boyut ekler. Bir roman sinemaya uyarlandığında kahramanın iç konuşmaları görüntü, ışık ve sessizlikle sezdirilir; çünkü her sanatın anlatım olanakları farklıdır. Bir öykü sahneye taşındığında anlatıcının açıklamaları karakterlerin konuşmalarına dönüşebilir.
Edebiyat; tarih, psikoloji, sosyoloji gibi disiplinlerle de ilişkilidir. Bir eser yazıldığı dönemin toplumsal yaşamından izler taşıyabilir, insanın iç dünyasına ilişkin gözlemler sunabilir. Ancak edebî eser bir tarih ya da bilim kitabı değildir; bu bilgileri estetik bir düzen içinde, seçerek ve dönüştürerek kullanır.
Edebî eser gerçek hayattan beslenir ama gerçeği olduğu gibi kopyalamaz. Yazar gözlemlerini, yaşantılarını ve bilgilerini seçer, düzenler ve hayal gücüyle yeniden kurar. Bu yeniden kurulmuş dünyaya kurmaca denir. Kurmaca bir hikâyede gerçek bir şehrin adı geçebilir ama oradaki kişiler, konuşmalar ve olaylar yazarın tasarımıdır.
Kurmaca dünyanın kendi iç tutarlılığı vardır. Fantastik bir hikâyede ağaçlar konuşabilir; önemli olan, metnin kendi kurallarını tutarlı biçimde sürdürmesidir. Edebî metin gerçek bilgi içerse bile okur, metindeki her ayrıntıyı belgesel doğruluk taşıyan bir bilgi gibi okumamalıdır.
Örnek 1. Bir besteci, bir şiirin sözcüklerini değiştirmeden beste yapıyor. Bu durumda şiirin algılanışında ne değişir?
Sözcükler ve anlamları aynı kalır; değişen, şiire eklenen ezgi ve müzikal yorumdur. Dinleyici şiiri artık ritim ve ezgiyle birlikte algılar. Bu örnek, sanat dallarının kendi araçlarıyla birbirini zenginleştirebildiğini gösterir.
Örnek 2. Bir yazar, çocukluğunun geçtiği sokağı anlatırken gerçekte bulunmayan bir çeşme eklemiştir. Bu tercih neyi gösterir?
Edebiyat gerçek hayattan yola çıksa da yaşanmış gerçekliği kurmaca içinde yeniden düzenleyebilir. Yazar çeşmeyi, anlatmak istediği atmosfere ya da anlama hizmet etsin diye eklemiştir. Bu nedenle metindeki her ayrıntıyı gerçek bir bilgi gibi okumak doğru olmaz.
Örnek 3. Bir öğrenci "Bir eser kulakla algılanıyorsa mutlaka müziktir." diyor. Bu yargıya hangi örnekle karşı çıkılabilir?
Sesli okunan bir şiir işitilerek algılanır ama bir edebiyat ürünüdür. Sanat dalını belirleyen şey algılama yolu değil, eserin kurucu malzemesidir; şiirin malzemesi sözcüklerdir.
Örnek 4. Bir romanda kahramanın iç konuşmaları sayfalarca anlatılırken film uyarlamasında bu düşünceler uzun bir sessizlik ve yakın çekimle verilmiştir. Bu farkın nedeni nedir?
Roman dil ve anlatıcı aracılığıyla iç dünyayı doğrudan aktarabilir; sinema ise görüntü, ses ve kurguyla anlatır. Aynı içerik, her sanatın kendi anlatım olanaklarına göre yeniden kurulmuştur.
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.