MegaSoru

Depremle İlgili Bilimsel Model 50 çözümlü soru · konu özeti

Soru sayısı
Zorluk
Yazdır / PDF Plus

Bugün 2 test hakkın kaldı ve sonuçların kaydedilmez. Giriş yaparsan günde 5 test çözer, sonuçlarını saklarsın. Sınırsız çalışmak için Plus.

Depremle İlgili Bilimsel Model Konu Anlatımı

Depremi önleyemeyiz ama etkilerini azaltabiliriz. Bunun için depremi ölçen araçlar ve binaları koruyan çözümler geliştirilir. Bu konuda sismograf ve sismik izolatörün çalışma ilkesini, bir model tasarlama sürecini ve modellerin sınırlarını inceliyoruz.

Sismograf

Sismograf, yer hareketini ölçüp kaydeden araçtır; elde edilen kayda sismogram denir.
Basit bir sismograf modelinde gövde yere sabitlenir, gövdeye esnek biçimde asılı bir kütle bulunur. Yer sarsıldığında gövde yerle birlikte hareket eder; asılı kütle ise eylemsizliği nedeniyle başlangıçta yerinde kalmaya eğilimlidir. Kütle ile gövde arasındaki bu bağıl hareket kaydedilir.
Kayıt kâğıdının düzenli ilerlemesi, farklı anlardaki sarsıntıları birbirinden ayırır. Bir sismograf yalnız belirli bir doğrultudaki harekete duyarlı olabilir; farklı doğrultular için ayrı ölçüm gerekir.

Sismik izolatör

Sismik izolatör, bina ile temel arasına yerleştirilen esnek bir katmandır. Zemin sarsıldığında katman şekil değiştirerek zemin hareketinin binaya aktarılan kısmını azaltır; böylece binanın üst katlarının sarsıntısı azalır.
İzolatörün işlemesi için bina ile çevresi arasında hareket boşluğu bırakılmalıdır. İzolatörü atlayıp binayı doğrudan zemine bağlayan rijit bir bağlantı, izolatörün etkisini azaltır.

Tasarım süreci ve modelin sınırları

Depremin etkilerini azaltacak bir model ya da ürün tasarlanırken şu adımlar izlenir:
• Problemi belirlemek ve başarı ölçütlerini önceden tanımlamak (örneğin çatıdaki en büyük ivmenin belirli bir değeri aşmaması).
• Farklı çözümler önermek ve birini seçmek.
• Modeli yapıp sallama masası gibi bir düzenekte aynı girişle test etmek; bir seferde yalnız bir değişkeni değiştirmek ve ölçümleri tekrarlamak.
• Sonuçlara göre modeli iyileştirmek.
Maket sonuçları denenen koşullar için geçerlidir. Gerçek bir yapının malzemesi, kütle dağılımı ve zemini maketten farklıdır; bu yüzden maket sonuçları doğrudan gerçek binalara genellenemez.

Çözümlü örnekler

Örnek 1. Bir sismograf modelinde asılı kütle gövdeye kilitleniyor. Masa sallanınca kayıtta ne beklenir?

Kütle ve gövde birlikte hareket ettiği için aralarında bağıl hareket oluşmaz. Kalem sarsıntıya bağlı sapma çizmez; ölçüm yapılamaz.

Örnek 2. İzolatörlü ve izolatörsüz iki maket aynı sallantıda deneniyor. İzolatörlü maketin çatı ivmesi daha küçük ölçülüyor. Bu sonuç neyi gösterir?

Giriş aynı olduğu için fark maketlerin tepkisindedir. İzolatör, bu denemede zemin hareketinin üst yapıya aktarılan etkisini azaltmıştır. Sonuç yalnız denenen koşullar için geçerlidir.

Örnek 3. Bir ekip taban malzemesinin etkisini sınamak istiyor ama aynı anda çatı yükünü de değiştiriyor. Bu tasarımın sorunu nedir?

İki değişken birlikte değiştiği için gözlenen farkın hangi değişkenden kaynaklandığı ayrılamaz. Diğer koşullar sabit tutulup yalnız taban malzemesi değiştirilmelidir.

Özetle

  • Sismograf yer hareketini ölçer, kayda sismogram denir.
  • Sismografta asılı kütlenin eylemsizliği bağıl hareketi ölçmeyi sağlar.
  • Sismik izolatör zemin hareketinin binaya aktarılan etkisini azaltır.
  • Tasarımda başarı ölçütü önceden belirlenir, aynı girişle tek değişken değiştirilerek test edilir.
  • Maket sonuçları denenen koşullarla sınırlıdır; gerçek yapılara doğrudan genellenemez.

Depremle İlgili Bilimsel Model — örnek sorular

Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.

1Kolay
Yatay sismograf modelinin gövdesi sallama masasına bağlıdır. Masa aniden sağa kaymaya başladığında asılı kütle neden gövdeyi hemen izlemez?
AKütlenin ağırlığı hareket başladığı anda azalır.
BGövde sağa kayarken yer çekimi sola döner.
CKütle eylemsizliği nedeniyle başlangıçtaki hareket durumunu korumaya eğilimlidir.
DKütle, masanın hareketini gövdeden önce algılar.
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Gövde masayla hareket eder. Asılı kütlenin tepkisi başlangıçta farklı olduğundan bağıl hareket oluşur.
2Kolay
Bir öğrenci, deney bittiğinde hareket izinin basılı olduğu şeridi dosyalıyor. Şerit üzerindeki kayıt nasıl adlandırılır?
ASismogram
BSismograf
CSallama masası
DSismik izolatör
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Sismograf ölçümü kaydeden aygıttır. Elde edilen hareket kaydı sismogramdır.
3Orta
Yatay kayıt modelinde kalem asılı kütleye, kayıt yüzeyi gövdeye bağlıdır. Çok kısa bir aralıkta kütle yere göre yaklaşık dururken gövde sağa kayıyor. Kalem kayıt yüzeyine göre hangi yönde yer değiştirir?
ASola
BSağa
CYukarı
DYer değiştirmez
Çözümü göster
Doğru cevap: A
Kayıt yüzeyi sağa kayarken kalem yaklaşık yerinde kalır. Yüzeyin referansında kalem sola kaymış görünür.
4Orta
Sismograf modelinin kâğıt beslemesi duruyor ancak kalem sallantıya tepki vermeyi sürdürüyor. Kaydın hangi özelliği en doğrudan bozulur?
AKalemin gövdeye göre sapabilmesi
BMasanın yatay yönde hareket edebilmesi
CSapmaların zaman sırasının kâğıt üzerinde ayrılması
DAsılı kütlenin eylemsizlik göstermesi
Çözümü göster
Doğru cevap: C
İlerleme durunca farklı anların sapmaları aynı kayıt bölgesine düşer. Kalem hareketi sürebilir.
5Zor
Yatay sismograf modelindeki asılı kütle gövdeye kilitleniyor. Kalem kütleye, ilerleyen kâğıt gövdeye bağlı kalıyor. Masa sallanırken kalemin enine izi için ne beklenir?
AKütle gövdeye daha hızlı tepki verdiğinden enine sapma büyür.
BKâğıt ilerlediği için her sallantı geniş bir enine iz oluşturur.
CKütle ve gövde birlikte hareket ettiğinden sallantıya bağlı enine sapma görülmez.
DKütle sabitlendiği için yer hareketi kalemi tek başına sürükler.
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Kilit kalemle kâğıt arasındaki enine bağıl hareketi engeller. Kâğıdın ilerlemesi yine bir çizgi oluşturabilir.

Bu konuda hangi kazanımlar çalışılır?

Aynı ünitedeki diğer konular