Merceklerde Görüntü Oluşumu Konu Anlatımı
Bir büyüteçle bakınca harfler büyür; fotoğraf makinesinde ise uzaktaki manzaranın küçük ve ters bir görüntüsü oluşur. Bu konuda merceklerde cismin bulunduğu yere göre görüntünün yerini ve özelliklerini inceliyoruz.
Yakınsak mercekte görüntü
Cisim merceğin bir tarafındayken görüntü şu bölgelerde oluşur:
• Cisim 2F'nin dışındaysa: görüntü diğer tarafta F ile 2F arasında, gerçek, ters ve küçüktür (fotoğraf makinesi, göz).
• Cisim 2F'deyse: görüntü diğer tarafta 2F'de, gerçek, ters ve eş boyludur.
• Cisim 2F ile F arasındaysa: görüntü diğer tarafta 2F'nin dışında, gerçek, ters ve büyüktür (projeksiyon cihazı).
• Cisim F'deyse: ışınlar paralel çıkar, görüntü oluşmaz.
• Cisim F ile mercek arasındaysa: görüntü cisimle aynı tarafta, sanal, düz ve büyüktür (büyüteç).
Iraksak mercekte görüntü
Iraksak mercekte cisim nerede olursa olsun görüntü cisimle aynı tarafta, odak ile mercek arasında oluşur; sanal, düz ve cisimden küçüktür. Cisim merceğe yaklaştıkça görüntü büyür ama cisimden büyük olmaz.
Deneyle inceleme
Bir mum yakınsak merceğin önünde farklı uzaklıklara konur; merceğin diğer tarafındaki perde hareket ettirilerek net görüntü aranır. Perdede görüntü oluşuyorsa görüntü gerçektir.
Cisim ve görüntü uzaklıkları ile görüntü özellikleri tabloya yazılır. Cisim merceğe yaklaştıkça (F'ye kadar) gerçek görüntünün mercekten uzaklaştığı ve büyüdüğü görülür.
Bu konuda görüntünün yeri ve özellikleri ışın çizimiyle ve bölgelere göre belirlenir; sayısal mercek denklemi kullanılmaz.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Odak uzaklığı 10 cm olan yakınsak merceğin önüne, mercekten 15 cm uzağa bir cisim konuyor. Görüntünün özellikleri nedir?
2F 20 cm'dedir; cisim F ile 2F arasındadır. Görüntü diğer tarafta 2F'nin dışında, gerçek, ters ve büyüktür.
Örnek 2. Büyüteçle bakarken cisim merceğe göre nerede tutulur?
Cisim odak ile mercek arasında tutulur. Görüntü sanal, düz ve büyük olur.
Örnek 3. Iraksak mercekle perdede görüntü elde edilebilir mi?
Hayır. Iraksak mercekte görüntü her zaman sanaldır; perdeye düşürülemez.
Özetle
- Yakınsak mercekte görüntünün yeri ve özellikleri cismin bölgesine bağlıdır.
- Cisim 2F'deyse görüntü 2F'de, gerçek, ters ve eş boyludur.
- Cisim F ile mercek arasındaysa görüntü sanal, düz ve büyüktür (büyüteç).
- Iraksak mercekte görüntü her zaman sanal, düz ve küçüktür.
- Gerçek görüntü perdeye düşürülebilir, sanal görüntü düşürülemez.
Merceklerde Görüntü Oluşumu — örnek sorular
Bu konudaki soru bankasından seçilmiş örneklerdir. Cevabı ve çözümü görmek için “Çözümü göster”e tıklayın.
1Kolay
İnce merceklerle ve asal eksene yakın ışınlarla çalışılıyor. Yakınsak merceğin önünde, 2F uzaklığından daha uzakta bulunan gerçek cismin görüntüsü nasıldır?
AMerceğin diğer yanında F ile 2F arasında, gerçek, ters ve küçük
BMerceğin aynı yanında, sanal, düz ve büyük
CMerceğin diğer yanında 2F'de, gerçek ve eş boylu
DMerceğin diğer yanında 2F'nin dışında, gerçek ve büyük
Çözümü göster
Doğru cevap: A
2F dışındaki cismin görüntüsü merceğin diğer yanında F ile 2F arasında oluşur; gerçek, ters ve cisimden küçüktür.
2Kolay
İnce merceklerle ve asal eksene yakın ışınlarla çalışılıyor. Yakınsak merceğin önünde F ile 2F arasındaki gerçek cismin görüntüsü nasıldır?
AMerceğin diğer yanında F ile 2F arasında, gerçek ve küçük
BMerceğin diğer yanında 2F'nin dışında, gerçek, ters ve büyük
CMerceğin aynı yanında, sanal ve küçük
DGörüntü oluşmaz
Çözümü göster
Doğru cevap: B
F ile 2F arasındaki cismin görüntüsü diğer yanda 2F'nin dışında oluşur; gerçek, ters ve büyüktür.
3Orta
İnce merceklerle ve asal eksene yakın ışınlarla çalışılıyor. Yakınsak merceğin önünde odak ile mercek arasındaki gerçek cismin görüntüsü nasıldır?
AMerceğin diğer yanında, gerçek, ters ve büyük
BCisimle aynı yanda, gerçek ve küçük
CCisimle aynı yanda, sanal, düz ve büyük
DMerceğin diğer yanında, sanal ve eş boylu
Çözümü göster
Doğru cevap: C
Odak ile mercek arasındaki cismin kırılan ışınları dağılır; uzantıları cisimle aynı yanda düz ve büyük bir sanal görüntü oluşturur.
4Orta
İnce merceklerle ve asal eksene yakın ışınlarla çalışılıyor. Yakınsak mercekte gerçek bir cismin görüntüsü gerçek, ters ve cisimden küçüktür. Cisim hangi bölgededir?
AF ile 2F arasında
BOdak ile mercek arasında
CTam odakta
D2F'nin dışında
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Gerçek ve küçük görüntü, cisim 2F'nin dışındayken oluşur.
5Zor
İnce merceklerle ve asal eksene yakın ışınlarla çalışılıyor. Aynı yakınsak mercekle eş boylu K ve L cisimleri inceleniyor. K'nin görüntüsü gerçek ve küçük, L'ninki gerçek ve büyüktür. Hangisi doğrudur?
AK, F ile 2F arasında; L, 2F'nin dışındadır.
Bİkisi de odak ile mercek arasındadır.
CK merceğe L'den daha yakındır.
DK, 2F'nin dışında; L, F ile 2F arasındadır.
Çözümü göster
Doğru cevap: D
Gerçek ve küçük görüntü 2F dışındaki cisme, gerçek ve büyük görüntü F ile 2F arasındaki cisme aittir; K daha uzaktadır.